Interviews zijn niet weg te denken uit de journalistiek. Ik heb elders al eens over het genre geschreven en ben en blijf er een groot liefhebber van. Tegenwoordig treffen me vooral de interviews van vrouwen als Caroline La Galbo, Steffie Kouters en Nathalie Huigsloot, hoewel er ook goede mannelijke interviewers zijn, zoals Frénk van der Linden, Coen Verbraak en Arjan Visser, de man van de rubriek de ‘Tien Geboden’ in Trouw. Zij allen staan, bewust of onbewust, op de schouders van interviewers uit het verleden zoals Bibeb, pseudoniem van Elisabeth Maria Lampe-Soutberg (foto).
Cornelis Veenhof, de dominee die wind zaaide en storm oogstte
De Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt (GKV) vormen een kerkgenootschap dat weinigen tot de verbeelding zal spreken. Tot mijn dertigste was dit kerkgenootschap mij ook nagenoeg onbekend. Pas toen ik een baan kreeg aan de Vrije Universiteit, leerde ik deze kerk echt kennen, eenvoudig omdat aan de VU vrijgemaakt gereformeerde historici werkten en de zogenoemde Vrijmaking een onderwerp van studie was. Ik raakte gaandeweg geïntrigeerd door dit genootschap, dat in de eerste decennia na haar ontstaan in 1944 alle trekken had van een sekte. Een van de gezichtsbepalende figuren was de predikant Cornelis Veenhof. Hij speelde een opmerkelijke rol: terwijl hij zich voor de Tweede Wereldoorlog ontpopte als een gedreven verkondiger van de gereformeerde leer raakte hij na de oorlog opgesloten in een ‘ware kerk’ en belandde na veel strijd uiteindelijk op de mestvaalt van de geschiedenis.
Piet Vroon, de psycholoog die het leven trachtte te verklaren maar het zelf niet aan kon
Zou er nog weleens iemand denken aan Piet Vroon? Tot aan zijn tragische dood in 1998 was deze hoogleraar psychologie in Utrecht een alom aanwezige verschijning in de media. Toegegeven: zelf dacht ik tot voor kort nooit meer aan hem. Maar onlangs las ik Weg met Piet Vroon, de voortreffelijke biografie die Vittorio Busato in 2004 publiceerde. Uit zijn boek rijst een tragisch beeld op van de figuur Vroon, die nooit van zijn calvinistische ernst en somberte kon loskomen en die zich verloor in een even alomvattende als zinloze poging de mens te verklaren via een speculatieve theorie over de werking van de hersenen. Theorie kon Vroon niet redden: toen zijn (tweede) vrouw hem verliet sloeg de eenzaamheid toe en verloor hij zichzelf in zelfdestructie.
De polemiek van Thomas Weber rondom ‘zwerfhond’ Adolf Hitler
Valt er ruim zeventig jaar na zijn zelfmoord nog iets nieuws te beweren over Adolf Hitler? Even leek het erop dat met de dubbele biografie van de Britse historicus Ian Kershaw, verschenen in 1998 en 2000, het pleit over Hitler wel zou zijn beslecht. Maar niets is minder waar. Kershaw schreef weliswaar bijzonder gedegen boeken, maar toch was hij een biograaf tegen wil en dank, die Hitler als een ‘onpersoon’ beschouwde. Zijn biografie lijkt de biografische studie van Hitler alleen maar te hebben gestimuleerd. Van alle onderzoekers naar Hitler die zich deze eeuw doen gelden, is de Duitser Thomas Weber (foto) een van de meest opmerkelijke en zeker een van de meest eigenzinnige.
Over christenen die zich doen kennen als ‘nuttige idioten’
Op verzoek van het Nederlands Dagblad schreef ik op 11 januari 2017 een gastcolumn, waarvan ik hier een uitgebreidere versie publiceer. Ik nam de gelegenheid te baat een aloud begrip af te stoffen dat ten tijde van ‘het reëel bestaande socialisme’ (1917-1991) nogal in zwang was: nuttige idioten. Dat zijn lieden die gemakzuchtig en hooghartig de feilen van de eigen, open samenleving aanwijzen en die even gemakzuchtig sympathiseren met stromingen waar op zijn minst kritische kanttekeningen bij geplaatst mogen worden. Dat nuttige idioten nog steeds bestaan, bewijzen de jonge theologen Janneke Stegeman en Alain Verheij, die in hun ‘Manifest voor een christendom zonder moslimhaat’ hun eigen geloofsgenoten hovaardig toespreken en precies weten hoe hun medechristenen zich tegenover de islam moeten opstellen, als zijn zij ouderwetse gereformeerde dominees met een precieze kennis van hemel en hel. Het duo begrijpt niet dat die veronderstelde ‘moslimhaat’ niet voortkomt uit agressie maar uit angst voor en bezorgdheid over de geestelijke dwang en de (vaak letterlijk) moordende onverdraagzaamheid waarvan de islam maar niet los kan komen.
Herinneringen aan Hebe Kohlbrugge
Het is iets dat je niet snel zegt: dat het een voorrecht kan zijn met iemand bevriend te zijn geweest. Maar nu, nu haar hart na 102 jaar heeft opgehouden te kloppen, moet het wel gezegd: het was een voorrecht bevriend te zijn geweest met Hebe Kohlbrugge, de vrouw die al snel na de Duitse inval in 1940 in verzet kwam tegen het nationaalsocialisme. Na de Tweede Wereldoorlog had ze een even scherp oog voor het onrecht dat onder de versluierende term het ‘reëel bestaande socialisme’ heerste in Oost-Europa. In de laatste jaren van haar lange en rijke leven oordeelde ze kritisch over totalitaire tendensen in de islam. Ik ben geen theoloog en nooit via haar uitgezonden naar Oost-Europa om het gesloten Oostblok kennis te laten maken met het christendom. En toch was er een sterke band tussen ons, die bepaald werd door een passie voor Oost-Europa, kennis van het protestantisme en niet te vergeten door een kritische kijk op de gemakzuchtige vergoelijking van zowel het communisme als de islam door verscheidene linkse theologen.
Het taaie humanisme van Václav Havel, de dissident die president werd
Hoewel Václav Havel evenals als Nelson Mandela en Martin Luther King een icoon had kunnen worden van vrijheid en verdraagzaamheid is hij na zijn dood in 2011 vrij snel in de vergetelheid geraakt. Terwijl hij, met alle waardering voor Mandela en King, eigenlijk een minstens zo boeiende persoonlijkheid was, zo leert lezing van de biografie die Michael Zantovsky in 2014 publiceerde. Havels verlegen eigenzinnigheid, die schuilging achter zijn eeuwige glimlach, mocht sommige van zijn land- en tijdgenoten dan tot razernij brengen, het was diezelfde eigenzinnigheid die hem de grimmige ‘normalisering’ (1968-1989) van het communisme deed trotseren in Tsjechoslowakije na het neerslaan van de Praagse lente.
Lees verderGereformeerde gezindte heeft haar ‘onbestaanbare verlegenheid’ aan theologen te wijten
Op vrijdagmiddag 11 november hield ik in Kampen een kort betoog dat diende als repliek op de lezing die Gerard den Hertog (hoogleraar systematische theologie aan de Theologische Universiteit Apeldoorn) had gehouden over de toekomst van de gereformeerde gezindte, die hij fraai als een ‘onbestaanbare verlegenheid’ omschreef. Ik betoogde in mijn hier afgedrukte antwoord dat de gereformeerde gezindte in verlegenheid is geraakt door het optreden van theologen die elkaar decennia lang de tent uitvochten en kerken lieten scheuren omdat ze wel even zouden uitmaken welke koers hun kerk zou moeten varen.
H.M. Kuitert, de theoloog die de geschiedenis ontdekte en zijn geloof verloor
De theoloog H.M. (‘Harry’) Kuitert is gestorven. Ik heb zijn werk lang genegeerd. Kuitert was eens een overtuigd predikant in de gereformeerde kerken (synodaal) en verloor pas laat en langzaam zijn geloof. Hij legde van dat verlies rekenschap af in boeken die sterk bekritiseerd werden door protestantse theologen en ‘gewone’ gelovigen, hoewel hij ook veel bijval kreeg van andere gelovigen die twijfelden aan de geharnaste geloofswaarheden waarmee ze in hun jeugd waren groot gebracht. Ik volgde de ‘strijd om Kuitert’ zijdelings maar die strijd liet me koud. Ik las Anton Constandse, Pieter Geyl, W.F. Hermans, Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir en Albert Camus. Figuren die, bij alle verschillen, al jong vrijdenkers waren. Waarom deed Kuitert, jonger dan alle genoemden, er dan zo lang over om (naar een term van hemzelf) in ‘open zee’ te geraken? Het antwoord is tweeledig: hij kwam uit de sterk verzuilde gereformeerde wereld en is zelf lang in de ban gebleven van de theologische constructies, die hij een voor een zou gaan ontmaskeren als ‘menselijk, al te menselijk’.
Lees verderAl teveel sympathie voor communist Marcus Bakker in verhulde hagiografie
Begin vorig jaar verscheen Nooit op de knieën. Marcus Bakker (1923-2009). Communist en parlementariër, geschreven door voormalig (?) communist Leo Molenaar, die eerder een biografie van de linkse sterrenkundige Marcel Minnaert schreef. Ik las het boek met grote belangstelling en toenemend onbehagen. Hoe kan het dat deze eerlijke en gewetensvolle biograaf, die zoveel nauwkeurig onderzoek heeft verricht, zo’n matig boek schreef? Omdat hij een te grote sympathie koestert voor zijn partijgenoot en hem teveel vergeeft. Bakker zou aan het eind van zijn leven zijn teruggekeerd naar de morele twijfel van zijn jonge jaren. Maar van die twijfel was niets te merken in zijn CPN-tijd, toen Bakker nauwelijks oog had voor de fundamentele misdadigheid van het Sovjet-communisme, terwijl de bewijzen destijds toch ook al hoog opgestapeld lagen. En dat blijft onvergeeflijk.
Wim Berkelaar 