De machtsovername in Duitsland door Hitler en de nazi’s op 30 januari 1933 blijft de gemoederen bezighouden. In de afgelopen jaren publiceerde alleen al de Amerikaanse historicus Timothy W. Ryback twee studies over de intriges die Hitler in het zadel hielpen, respectievelijk Machtsovername (2024) en 53 dagen (2026). De inhoud van beide boeken doet onherroepelijk denken aan de situatie in de huidige Verenigde Staten waar de vastgoedmagnaat en societyfiguur Donald Trump op zijn manier de democratie tracht te ontmantelen, na al even populair te zijn bij een deel van de bevolking als Hitler destijds.
Ook in menig Europees land heeft het overal weer ontluikende extreem rechts electoraal de wind in de rug en is het etnische nationaliteits-denken weer helemaal terug. Overbodig te zeggen dat de geschiedenis zich nooit precies hetzelfde herhaalt. Trump is geen Hitler, de Verenigde Staten zijn geen Republiek van Weimar, de verschillen springen in het oog. Maar overeenkomsten zijn er ook, vooral de afkeer van democratie, waarin het niet alleen gaat om de wil van de meerderheid maar ook om het respecteren van de rechten van minderheden. De vraag die nu voorligt, werd een halve eeuw na de machtsovername door Hitler ook gesteld: kan zo’n catastrofale gebeurtenis opnieuw gebeuren?

Een mooie recensie van Berend Sommer in de Volkskrant van 18 juni van de heruitgave van de roman La condition Humaine bracht ineens André Malraux (1901-1976) bij me terug. Ik koesterde altijd al een sluimerende belangstelling voor deze Franse schrijver en (na de Tweede Wereldoorlog) minister van Cultuur maar steeds gingen andere figuren en onderwerpen voor. Tot nu. Ik verdiepte me in zijn leven en werk, las de een kwart eeuw geleden (in 2001) verschenen biografie van Olivier Todd, de nieuwe vertaling van La condition humaine (ditmaal vertaald als Het menselijk lot) en nog wat ander werk van en over Malraux, die ook in de vooroorlogse Nederlandse literatuur wat sporen heeft nagelaten. Malraux: een fascinerend fenomeen, die kunst maakte en kunst bevorderde maar bovenal zijn eigen, avontuurlijk leven tot kunstwerk verhief, daarbij fantasie en bluf niet schromend. 

Tot voor kort ging literatuur van zwarte schrijvers vrijwel geheel langs me heen. Wel was er één schrijver voor wie ik een sluimerende interesse koesterde, te weten Richard Wright (1908-1960), maar dan uitsluitend omdat hij Jean-Paul Sartre en Simone de Beauvoir gekend heeft. In zijn werk, dat een geheel eigen karakter en inzet blijkt te hebben, verdiepte ik me niet. Tot ik enige tijd geleden in een boekenkastje langs de weg een aantal boeken van hem aantrof. Ik dacht meteen: en nu ga ik hem lezen. Die drang werd even later nog sterker toen ik van een vriendin, dochter van uitgever F.G. Kroonder, een aantal vertalingen van zijn werk ontving. Meteen met de deur in huis: zijn werk bleek een openbaring. Ik las op welke hindernissen hij stuitte in de racistische Verenigde Staten en elders. Maar hoewel Wright voortdurend schreef over de positie van zwarten in een witte wereld, werd hij ook door kleurgenoten gewantrouwd als individualist die zich zeer betrokken toonde maar die ook steeds zijn eigen plan koos.

Ik hoorde er al over praten, of liever gezegd: over fluisteren: Alles voor de reis, de roman die Adriaan van Dis schreef over ‘Eefje’, zijn postume liefdesverklaring aan Ellen Jens, de vrouw die hij 38 jaar lief had. Het boek deed mij nadenken over Van Dis, over Jens en over de Ander: Wim T. Schippers. En over een andere publieke driehoeksrelatie, die tussen Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir en Nelson Algren. En ik dacht, al lezend in Van Dis’ boek, na over mijn eigen, ook niet altijd ongecompliceerde liefdesleven.

Twintig jaar geleden publiceerde ik in De Academische Boekengids een kritiek op de gelauwerde gereformeerde historicus A.Th. van Deursen (1931-2011). De aanleiding voor mijn kritiek was zijn boek Een hoeksteen in het verzuild bestel, over de geschiedenis van de Vrije Universiteit Amsterdam. Het boek was, zoals al het werk van Van Deursen goed en zeer toegankelijk geschreven, vol van krachtige typeringen van beschreven hoogleraren en andere medewerkers van de universiteit. Maar eenmaal aangekomen bij de jaren zestig en de protestgeneratie die ook aan de VU van zich liet horen ging het mis. De historicus bood geen verklaringen voor de opkomst van het (neo)marxisme maar volstond met sneren en liet zich kennen als pessimistisch cultuurcriticus, zoals hij ook deed in opstellenbundels naast zijn historische studies.
Hieronder nog eens mijn essay, niet om Van Deursen postuum een trap na te geven, maar omdat ik mijn artikelen bijeenbreng op deze website. Trouwens, van Deursen heeft zich destijds geweerd tegen mijn artikel in een repliek in De Academische Boekengids, voor iedereen nog steeds na te lezen (Het verscheen onder de titel: ‘Niet alle opvattingen hoeven te worden gerespecteerd’).
Polemieken als deze zijn zeldzaam geworden in de historische wereld en ze roepen verdeelde reacties op. Fans van Van Deursen (en die zijn er veel, ook onder seculiere historici) lazen mijn kritiek hoofdschuddend, anderen stuurden me briefjes met instemming. Zelf vind ik nog steeds dat ik er goed aan deed deze kritiek naar voren te brengen. Maar oordeel uiteraard zelf.

Van een vriend ontving ik de afgelopen tijd vier postuum verschenen werken van Louis-Ferdinand Céline (1894-1961), fraai verzorgd uitgegeven door uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep. Twee daarvan werden voorzien van inleidingen door Arnon Grunberg (Oorlog) en Arnold Heumakers (Londen), de twee ‘sprookjes’ (De wil van koning Krogold en De legende van koning René) zijn becommentarieerd door Franse auteurs. Kennelijk waren hiervoor geen Nederlandse inleiders te vinden. De vier uitgaven, die in Frankrijk groot nieuws waren en ook hier niet onopgemerkt bleven[1], deden me weer eens denken over de man. Daarbij dacht ik minder aan de vorm dan aan de vent. Oftewel: minder aan de bijzondere vorm waarin befaamde romans als Reis naar het einde van de nacht (1932) en Dood op krediet (1936) zijn geschreven dan aan de vent die niet slechts een misantroop was maar ook een fervent antisemiet. Was dat antisemitisme onderdeel van zijn misantropie of was het antisemitisme leidend en stond hij met zijn haat tegen de Joden op hetzelfde standpunt als Hitler?

Al bijna twintig jaar geleden interviewde ik, samen met vriend Koos van Noppen, de theoloog Rudolf Boon voor het radioprogramma Nieuw Protestants Peil. In december 2008 waren we te gast bij de toen al hoogbejaarde Boon in zijn prachtige woning in Amsterdam (in drie afleveringen uitgezonden: https://soundcloud.com/hdcvu/npp-afl-51 en volgende twee delen). De aanleiding voor ons bezoek was zijn in 1976 verschenen studie Het christendom op de tocht. Een onderzoek naar de opkomst van het West-Europese atheïsme. Daarin ging Boon diep én diep verontrust in op de secularisatie die hij alom om zich heen zag grijpen, ook in het dorp Landsmeer, waar hij decennia lang voorging als hervormd predikant. Met zijn boek voegde Boon zich in een traditie van theologen – juist theologen – die in de jaren zeventig studie maakten van het atheïsme. Recent las ik zijn postuum verschenen autobiografie en verdiepte me nog eens in zijn werk over het atheïsme, een onderwerp dat me sterk boeit.

Er is over het Friese verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog al heel wat geschreven maar dat verzet is niet eerder in verband gebracht met voetbal. Journalist Jaap Visser doet dat in zijn boek Bontebok. Onderduik en verzet in het land van Abe Lenstra wel. Het boek is van alles tegelijk: het schetst een beeld van zijn familiegeschiedenis, van voetballen in oorlogstijd en van onderduik en verzet in eigenzinnig Friesland. Dit is een lichte bewerking van een artikel dat eerder in de VPRO-Gids is gepubliceerd.

Gistermiddag sprak ik aan de Theologische Universiteit Utrecht onderstaande lezing uit bij de presentatie van het boek Verberg de verdrevenen. Predikanten die Joden hielpen 1940-1945 van kerkhistoricus en emeritus-predikant Geert Hovingh. Hij heeft in de loop der jaren veel gegevens bijeengebracht over protestantse predikanten die joden hielpen onder te duiken in de Tweede Wereldoorlog. In zijn overzichtswerk staan maar liefst 606 predikanten vermeld die hun leven – en dat van hun gezinnen – waagden voor hun medemensen. Een verbijsterend aantal. Het vormt een correctie op de schuldbelijdenis (in 2020) van de Protestantse Kerk in Nederland over de ‘nalatigheid’ van de kerk als christelijke gemeenschap ten aanzien van de Jodenvervolging. Als Hovings boek iets duidelijk maakt, dan is het dat althans protestantse ‘Dienaren van het Woord’ niet gefaald hebben. Veeleer integendeel: predikanten van allerhande protestantse denominaties hebben zich, uitzonderingen daargelaten, doorgaans zeer moedig gedragen.

Wonderlijk hoe iemand je op een bepaalde manier nabij kan komen zonder hem of haar ooit in levende lijve te hebben ontmoet. Mij overkwam die ervaring met de op 4 april jongstleden gestorven neerlandicus Gert Slings. Wij kenden elkaar uitsluitend via de sociale media waar we weleens op elkaar reageerden, altijd met waardering. Dat, terwijl we levensbeschouwelijk ver van elkaar afstonden: Slings was een overtuigd gereformeerd man en ik levensbeschouwelijk een nihilist, in de betekenis van een omschrijving die ik eens tegenkwam: ontkenning van grondwaarheden in moraal, politiek en godsdienst. Dat verschil in overtuiging stond sympathie niet in de weg. En ook begrip niet, want ik kende de vrijgemaakt-gereformeerde wereld waarin Slings groot werd. Weliswaar niet van huis uit, maar van studie. Die wereld is veranderd. Was Slings dat ook? Zijn inzet in twee uiteenlopende publicaties was anders maar zijn gereformeerde overtuiging bleef dezelfde.