Gistermiddag sprak ik aan de Theologische Universiteit Utrecht onderstaande lezing uit bij de presentatie van het boek Verberg de verdrevenen. Predikanten die Joden hielpen 1940-1945 van kerkhistoricus en emeritus-predikant Geert Hovingh. Hij heeft in de loop der jaren veel gegevens bijeengebracht over protestantse predikanten die joden hielpen onder te duiken in de Tweede Wereldoorlog. In zijn overzichtswerk staan maar liefst 606 predikanten vermeld die hun leven – en dat van hun gezinnen – waagden voor hun medemensen. Een verbijsterend aantal. Het vormt een correctie op de schuldbelijdenis (in 2020) van de Protestantse Kerk in Nederland over de ‘nalatigheid’ van de kerk als christelijke gemeenschap ten aanzien van de Jodenvervolging. Als Hovings boek iets duidelijk maakt, dan is het dat althans protestantse ‘Dienaren van het Woord’ niet gefaald hebben. Veeleer integendeel: predikanten van allerhande protestantse denominaties hebben zich, uitzonderingen daargelaten, doorgaans zeer moedig gedragen.

Wonderlijk hoe iemand je op een bepaalde manier nabij kan komen zonder hem of haar ooit in levende lijve te hebben ontmoet. Mij overkwam die ervaring met de op 4 april jongstleden gestorven neerlandicus Gert Slings. Wij kenden elkaar uitsluitend via de sociale media waar we weleens op elkaar reageerden, altijd met waardering. Dat, terwijl we levensbeschouwelijk ver van elkaar afstonden: Slings was een overtuigd gereformeerd man en ik levensbeschouwelijk een nihilist, in de betekenis van een omschrijving die ik eens tegenkwam: ontkenning van grondwaarheden in moraal, politiek en godsdienst. Dat verschil in overtuiging stond sympathie niet in de weg. En ook begrip niet, want ik kende de vrijgemaakt-gereformeerde wereld waarin Slings groot werd. Weliswaar niet van huis uit, maar van studie. Die wereld is veranderd. Was Slings dat ook? Zijn inzet in twee uiteenlopende publicaties was anders maar zijn gereformeerde overtuiging bleef dezelfde.

Dat de Japanse aanval op Pearl Harbor (7 december 1941) de Verenigde Staten definitief bij de Tweede Wereldoorlog betrok is bekend maar dat de nazi’s bij die aanval via spionage de nodige hulp verleenden is dat minder. Het boek Spionnenfamilie werpt daarop een indringend licht en schetst tevens een beeld van een gezin dat verscheurd raakte door uiteenlopend en tegenstrijdig engagement dat lang verborgen bleef voor het grote publiek en ook voor de eigen familie. 

Twintig jaar geleden was er ineens een kortstondige hype rond de Franse schrijver en Nobelprijswinnaar André Gide. Althans: verscheidene uitgeverijen (De Arbeiderspers, Atlas Contact) zagen brood in uitgaven van zijn (vooral autobiografische) werk. Zo verscheen Het innerlijk blauw, een keuze uit zijn dagboeken, zoals hij die tussen de twee wereldoorlog bijhield. En herinneringen onder de rake titel Niet als de anderen. En nee, als de anderen was deze uitgesproken individualist en homoseksueel niet. Ik schreef destijds een bespreking van nieuwe uitgaven van en over zijn werk voor het Nederlands Dagblad, die ik hier in enigszins gewijzigde vorm nog eens publiceer.

Een enkele keer kom je tot je verbazing tot de ontdekking dat een historische figuur uit een inmiddels afgesloten historisch tijdperk tot voor kort nog leefde. Overlevende van dat tijdperk maar op een bepaalde manier zelf ook overleefd, levend maar als het ware geheel uit de tijd. Mijn verbazing betrof recent de Russische historicus Roj Medvedev (1925-2026). Hij genoot vooral in de jaren ’60 tot en met ’80 in het Westen veel belangstelling en faam als dissident in de Sovjetunie, al was wel de vraag of hij het predicaat dissident echt verdiende. Medvedev werd 100 jaar en heeft zijn ook oud geworden eeneiige tweelingbroer Zjores (1925-2018), over wie ik dit schreef na diens dood (https://wimberkelaar.com/2018/11/23/bepaald-niet-gek-bij-de-dood-van-zjores-medvedev-14-november-1925-15-november-2018/), nog ruim overleefd. Of die ouderdom nu zo’n zegen voor hem was, valt te betwijfelen. Hij was weliswaar tot op hoge leeftijd helder van geest en ook ongekend productief maar voor zijn reputatie is zijn voortleven geen zegen geweest, aangezien Medvedev zich vanaf 2000 opwierp als gedreven pleitbezorger van Vladimir Poetin en andere dictators uit het voormalige Sovjetrijk.

Ik heb al veel over de Frankfurter Schule gelezen maar dan vooral over hun denkbeelden, dikwijls abstract en wat moeizaam geformuleerd. Hun werk wordt vaak positief geduid, aangezien de meeste auteurs over deze ‘school’ met hun inzet sympathiseerden en sympathiseren. Wellicht doet ook de socioloog Bertus Mulder dat. Al kan dat uit zijn biografie niet meteen worden afgelezen: hij was lang (en wellicht nog steeds) betrokken bij de Partij van de Arbeid die hij in het noorden des lands vertegenwoordigde. Maar uit zijn boek Andries Sternheim (1890-1944). Vergeten binnen de Frankfurter Schule spreekt in elk geval weinig sympathie voor de Frankfurters. Integendeel, Mulder oordeelt terecht zeer kritisch over het elitaire denken maar vooral over hun dubieuze opstelling tegenover de Nederlandse socioloog, vermoord in Auschwitz.

Tien jaar na zijn dood is de langverwachte biografie van Joost Zwagerman dan eindelijk verschenen. Ik las die, zoals veel anderen, zeer geboeid. Eerder al schreef ik over hem (https://wimberkelaar.com/2015/09/11/joost-zwagerman-de-schrijver-die-publiekslieveling-werd/), als ook over het indrukwekkende boek dat zijn ex-vrouw Arielle Veerman schreef over haar leven met Zwagerman (https://wimberkelaar.com/2020/03/17/arielle-veerman-de-vrouw-die-zichzelf-terugvond-na-een-leven-met-joost-zwagerman/). Zou de alomvattende biografie van Maria Vlaar het beeld veranderen van de schrijver die niet meer in zijn eigen schrijverschap geloofde nadat hij publiekslieveling was geworden? En hoe nu, een decennium na zijn zelfmoord, dit schrijverschap te wegen? Was het inderdaad te licht, te leeg en te gering van betekenis, zoals veel critici bij zijn leven opmerkten of had hij toch een thema in zelfmoord, een thema dat hem een obsessie en tenslotte zijn dood werd?

Gisteren sprak ik onderstaande lezing uit in het Goethe-instituut in Amsterdam voor een aandachtig en geëngageerd gehoor op een middag die geheel gewijd was aan de fenomenale en intrigerende roman Het proces van Franz Kafka. De middag was georganiseerd door het Goethe-Instituut in samenwerking met het bestuur van de Nederlandse Franz Kafka-Kring, waarvan ik zelf deel uit maak. Er waren lezingen over de verhouding tussen Max Brod en Kafka. Hij behoedde het werk van Kafka voor vernietiging. Was dat rechtmatig, nu Kafka herhaaldelijk had aangegeven zijn onvoltooide werken niet aan het publiek prijs te willen geven? En er was een lezing over de rol die ruimtes spelen in Het proces. Ik besloot de middag met deze lezing over de Nederlandse receptiegeschiedenis van de roman.

Arne Leffring, hoofdredacteur van de VPRO-Gids, vroeg me recent of ik een artikel wilde schrijven over NSB-filmtsaar Jan Teunissen. Dit naar aanleiding van de vertoning van de film De propagandist, die op donderdag 13 november 2025 op NPO 2 (22.20-0.05) wordt uitgezonden. Ik had de film vorig jaar al gezien op het Internationaal Documentaire Festival Amsterdam (IDFA) en was toen onder de indruk. Regisseur Luuk Bouwman, die al eerder met de film Allen tegen allen (2019) had laten zien greep te hebben op de moeilijk vatbare ideologie en uitingsvormen van het fascisme, heeft ook nu weer een meesterstuk afgeleverd.
Hij laat zien dat de totalitair denkende en opererende nationaalsocialistische beweging niet alleen bestond uit overtuigde ideologische fanaten maar ook uit opportunisten die zich gekrenkt voelden door afwijzingen in hun eerdere leven en wrokkig en opportunistisch de kant kozen van de totalitaire beweging die hen (nieuwe) kansen bood. Dit artikel verscheen in VPRO-Gids 45 (1-7 november 2025): https://www.vprogids.nl/documentaires/lees/artikelen/2025/Filmmaker-Jan-Teunissen-was-een-wraakzuchtige-opportunist-die-collaboreerde-met-de-Duitsers.html

Bijna twintig jaar geleden publiceerde ik onderstaand artikel in het Negende Bulletin van de Tweede Wereldoorlog, een uitgave van uitgeverij Aspekt. Het betreft de vriendschap tussen de historici Loe de Jong (1914-2005) en Pieter Geyl (1887-1966). Een belangrijke vriendschap die gedragen werd door wederzijdse waardering en die gebaseerd was op de gedeelde overtuiging dat democratie boven dictatuur ging. En dan niet alleen boven de nationaalsocialistische dictatuur, waaraan De Jong ternauwernood wist te ontkomen en waaronder Geyl vier jaar gevangen zat, maar ook boven de communistische dictatuur die zij als even totalitair beschouwden. In de archieven van Geyl (bewaard in de universiteitsbibliotheek Utrecht) en van De Jong (bewaard in het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie) trof ik correspondentie aan waaruit hun innige verstandhouding bleek. Omdat zij beiden belangrijke historici waren leek het me goed het artikel een tweede maal, ditmaal digitaal, te publiceren.