Twintig jaar geleden publiceerde ik in De Academische Boekengids een kritiek op de gelauwerde gereformeerde historicus A.Th. van Deursen (1931-2011). De aanleiding voor mijn kritiek was zijn boek Een hoeksteen in het verzuild bestel, over de geschiedenis van de Vrije Universiteit Amsterdam. Het boek was, zoals al het werk van Van Deursen goed en zeer toegankelijk geschreven, vol van krachtige typeringen van beschreven hoogleraren en andere medewerkers van de universiteit. Maar eenmaal aangekomen bij de jaren zestig en de protestgeneratie die ook aan de VU van zich liet horen ging het mis. De historicus bood geen verklaringen voor de opkomst van het (neo)marxisme maar volstond met sneren en liet zich kennen als pessimistisch cultuurcriticus, zoals hij ook deed in opstellenbundels naast zijn historische studies.
Hieronder nog eens mijn essay, niet om Van Deursen postuum een trap na te geven, maar omdat ik mijn artikelen bijeenbreng op deze website. Trouwens, van Deursen heeft zich destijds geweerd tegen mijn artikel in een repliek in De Academische Boekengids, voor iedereen nog steeds na te lezen (Het verscheen onder de titel: ‘Niet alle opvattingen hoeven te worden gerespecteerd’).
Polemieken als deze zijn zeldzaam geworden in de historische wereld en ze roepen verdeelde reacties op. Fans van Van Deursen (en dat zijn er veel, ook onder seculiere historici) lazen mijn kritiek hoofdschuddend, anderen stuurden me briefjes met instemming. Zelf vind ik nog steeds dat ik er goed aan deed deze kritiek naar voren te brengen. Maar oordeel uiteraard zelf.

Van een vriend ontving ik de afgelopen tijd vier postuum verschenen werken van Louis-Ferdinand Céline (1894-1961), fraai verzorgd uitgegeven door uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep. Twee daarvan werden voorzien van inleidingen door Arnon Grunberg (Oorlog) en Arnold Heumakers (Londen), de twee ‘sprookjes’ (De wil van koning Krogold en De legende van koning René) zijn becommentarieerd door Franse auteurs. Kennelijk waren hiervoor geen Nederlandse inleiders te vinden. De vier uitgaven, die in Frankrijk groot nieuws waren en ook hier niet onopgemerkt bleven[1], deden me weer eens denken over de man. Daarbij dacht ik minder aan de vorm dan aan de vent. Oftewel: minder aan de bijzondere vorm waarin befaamde romans als Reis naar het einde van de nacht (1932) en Dood op krediet (1936) zijn geschreven dan aan de vent die niet slechts een misantroop was maar ook een fervent antisemiet. Was dat antisemitisme onderdeel van zijn misantropie of was het antisemitisme leidend en stond hij met zijn haat tegen de Joden op hetzelfde standpunt als Hitler?

Al bijna twintig jaar geleden interviewde ik, samen met vriend Koos van Noppen, de theoloog Rudolf Boon voor het radioprogramma Nieuw Protestants Peil. In december 2008 waren we te gast bij de toen al hoogbejaarde Boon in zijn prachtige woning in Amsterdam (in drie afleveringen uitgezonden: https://soundcloud.com/hdcvu/npp-afl-51 en volgende twee delen). De aanleiding voor ons bezoek was zijn in 1976 verschenen studie Het christendom op de tocht. Een onderzoek naar de opkomst van het West-Europese atheïsme. Daarin ging Boon diep én diep verontrust in op de secularisatie die hij alom om zich heen zag grijpen, ook in het dorp Landsmeer, waar hij decennia lang voorging als hervormd predikant. Met zijn boek voegde Boon zich in een traditie van theologen – juist theologen – die in de jaren zeventig studie maakten van het atheïsme. Recent las ik zijn postuum verschenen autobiografie en verdiepte me nog eens in zijn werk over het atheïsme, een onderwerp dat me sterk boeit.

Er is over het Friese verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog al heel wat geschreven maar dat verzet is niet eerder in verband gebracht met voetbal. Journalist Jaap Visser doet dat in zijn boek Bontebok. Onderduik en verzet in het land van Abe Lenstra wel. Het boek is van alles tegelijk: het schetst een beeld van zijn familiegeschiedenis, van voetballen in oorlogstijd en van onderduik en verzet in eigenzinnig Friesland. Dit is een lichte bewerking van een artikel dat eerder in de VPRO-Gids is gepubliceerd.

Gistermiddag sprak ik aan de Theologische Universiteit Utrecht onderstaande lezing uit bij de presentatie van het boek Verberg de verdrevenen. Predikanten die Joden hielpen 1940-1945 van kerkhistoricus en emeritus-predikant Geert Hovingh. Hij heeft in de loop der jaren veel gegevens bijeengebracht over protestantse predikanten die joden hielpen onder te duiken in de Tweede Wereldoorlog. In zijn overzichtswerk staan maar liefst 606 predikanten vermeld die hun leven – en dat van hun gezinnen – waagden voor hun medemensen. Een verbijsterend aantal. Het vormt een correctie op de schuldbelijdenis (in 2020) van de Protestantse Kerk in Nederland over de ‘nalatigheid’ van de kerk als christelijke gemeenschap ten aanzien van de Jodenvervolging. Als Hovings boek iets duidelijk maakt, dan is het dat althans protestantse ‘Dienaren van het Woord’ niet gefaald hebben. Veeleer integendeel: predikanten van allerhande protestantse denominaties hebben zich, uitzonderingen daargelaten, doorgaans zeer moedig gedragen.

Wonderlijk hoe iemand je op een bepaalde manier nabij kan komen zonder hem of haar ooit in levende lijve te hebben ontmoet. Mij overkwam die ervaring met de op 4 april jongstleden gestorven neerlandicus Gert Slings. Wij kenden elkaar uitsluitend via de sociale media waar we weleens op elkaar reageerden, altijd met waardering. Dat, terwijl we levensbeschouwelijk ver van elkaar afstonden: Slings was een overtuigd gereformeerd man en ik levensbeschouwelijk een nihilist, in de betekenis van een omschrijving die ik eens tegenkwam: ontkenning van grondwaarheden in moraal, politiek en godsdienst. Dat verschil in overtuiging stond sympathie niet in de weg. En ook begrip niet, want ik kende de vrijgemaakt-gereformeerde wereld waarin Slings groot werd. Weliswaar niet van huis uit, maar van studie. Die wereld is veranderd. Was Slings dat ook? Zijn inzet in twee uiteenlopende publicaties was anders maar zijn gereformeerde overtuiging bleef dezelfde.

Dat de Japanse aanval op Pearl Harbor (7 december 1941) de Verenigde Staten definitief bij de Tweede Wereldoorlog betrok is bekend maar dat de nazi’s bij die aanval via spionage de nodige hulp verleenden is dat minder. Het boek Spionnenfamilie werpt daarop een indringend licht en schetst tevens een beeld van een gezin dat verscheurd raakte door uiteenlopend en tegenstrijdig engagement dat lang verborgen bleef voor het grote publiek en ook voor de eigen familie. 

Twintig jaar geleden was er ineens een kortstondige hype rond de Franse schrijver en Nobelprijswinnaar André Gide. Althans: verscheidene uitgeverijen (De Arbeiderspers, Atlas Contact) zagen brood in uitgaven van zijn (vooral autobiografische) werk. Zo verscheen Het innerlijk blauw, een keuze uit zijn dagboeken, zoals hij die tussen de twee wereldoorlog bijhield. En herinneringen onder de rake titel Niet als de anderen. En nee, als de anderen was deze uitgesproken individualist en homoseksueel niet. Ik schreef destijds een bespreking van nieuwe uitgaven van en over zijn werk voor het Nederlands Dagblad, die ik hier in enigszins gewijzigde vorm nog eens publiceer.

Een enkele keer kom je tot je verbazing tot de ontdekking dat een historische figuur uit een inmiddels afgesloten historisch tijdperk tot voor kort nog leefde. Overlevende van dat tijdperk maar op een bepaalde manier zelf ook overleefd, levend maar als het ware geheel uit de tijd. Mijn verbazing betrof recent de Russische historicus Roj Medvedev (1925-2026). Hij genoot vooral in de jaren ’60 tot en met ’80 in het Westen veel belangstelling en faam als dissident in de Sovjetunie, al was wel de vraag of hij het predicaat dissident echt verdiende. Medvedev werd 100 jaar en heeft zijn ook oud geworden eeneiige tweelingbroer Zjores (1925-2018), over wie ik dit schreef na diens dood (https://wimberkelaar.com/2018/11/23/bepaald-niet-gek-bij-de-dood-van-zjores-medvedev-14-november-1925-15-november-2018/), nog ruim overleefd. Of die ouderdom nu zo’n zegen voor hem was, valt te betwijfelen. Hij was weliswaar tot op hoge leeftijd helder van geest en ook ongekend productief maar voor zijn reputatie is zijn voortleven geen zegen geweest, aangezien Medvedev zich vanaf 2000 opwierp als gedreven pleitbezorger van Vladimir Poetin en andere dictators uit het voormalige Sovjetrijk.

Ik heb al veel over de Frankfurter Schule gelezen maar dan vooral over hun denkbeelden, dikwijls abstract en wat moeizaam geformuleerd. Hun werk wordt vaak positief geduid, aangezien de meeste auteurs over deze ‘school’ met hun inzet sympathiseerden en sympathiseren. Wellicht doet ook de socioloog Bertus Mulder dat. Al kan dat uit zijn biografie niet meteen worden afgelezen: hij was lang (en wellicht nog steeds) betrokken bij de Partij van de Arbeid die hij in het noorden des lands vertegenwoordigde. Maar uit zijn boek Andries Sternheim (1890-1944). Vergeten binnen de Frankfurter Schule spreekt in elk geval weinig sympathie voor de Frankfurters. Integendeel, Mulder oordeelt terecht zeer kritisch over het elitaire denken maar vooral over hun dubieuze opstelling tegenover de Nederlandse socioloog, vermoord in Auschwitz.