Op donderdag 1 februari 2024 zond 2Doc de documentaire The Dmitriev Affair uit, een film over de historicus Joeri Dmitriev die decennialang onderzoek deed naar de massagraven die tijdens het terreurbewind van Sovjetdictator Josef Stalin werden gegraven en waarin talloze anonieme slachtoffers werden gedumpt. Een monument voor een man die inmiddels achter slot en grendel verblijft. En een documentaire waarvan ook Nederlanders kennis zouden moeten nemen in een tijd dat er in Nederland verscheidene Poetin-fluisteraars rondlopen die zijn vele misdaden vergoelijken of – al dan niet betaald door het regime – regelrecht goedpraten.

Recent vroeg de VPRO-Gids me een artikel te schrijven over de Russische historicus Joeri Dmitriev, die zich jarenlang onvermoeibaar inzette om de misdaden van het regime van Josef Stalin, die regeerde van 1928 tot zijn dood in 1953, aan het licht te brengen. De aanleiding voor het artikel vormt de geweldige film The Dmitriev Affair die Jessica Gorter in 2023 over hem maakte en die op 1 februari te zien is bij de EO in 2Doc op NPO 2, om 22.20 uur (en later terug te zien via NPO start). Gorter brengt Dmitrievs zoektocht in beeld en filmt ook het tragische einde als de historicus op een valse aanklacht van pedofilie met zijn dochter tot 15 jaar gevangenisstraf wordt veroordeeld. Er is ook een heel Nederlandse (en treurige) reden om kennis te nemen van zijn gruwelijke lot. Die zet ik hieronder uiteen onder het kopje ‘lees verder’. Maar eerst het artikel zelf: https://www.vprogids.nl/documentaires/lees/artikelen/2024/The-Dmitriev-Affair–Eerbetoon-aan-de-onterecht-veroordeelde-historicus-Joeri-Dmitriev.html

Enige tijd geleden las ik voor het radioprogramma OVT de biografie van Anil Ramdas, geschreven door Karin Amatmoekrin. Dat boek maakte indruk omdat het me deed nadenken over de positie van intellectuele immigranten die zich hier vestigen en zich als schrijver geëngageerd uiten over de thema’s van de tijd. Eerder dacht ik eigenlijk nooit na over dit thema, lezend en schrijvend over schrijvers als W.F. Hermans, Jan Wolkers en Harry Mulisch. Hoewel: de laatste beschreef zich regelmatig als nazaat van immigranten. Maar Mulisch was geboren en getogen in Haarlem, zo anders dan Anil Ramdas die op 19-jarige leeftijd in Nederland aankwam. Hij werd er als exotisch, want bruin intellectueel in de armen gesloten door de schrijvende elite, maar bleef een buitenstaander die met verbijstering zag hoe Nederland na de aanslagen op de Twin Towers en de moorden Pim Fortuyn en Theo van Gogh veranderde. Zijn tragische levensgeschiedenis heeft zo een bredere strekking.

De afgelopen maanden las ik – onder veel meer – de vijf boeken die kandidaat waren voor de Librisgeschiedenisprijs 2023. Stuk voor stuk prachtige boeken, terecht genomineerd maar één boek trof me in het bijzonder: de biografie van Etty Hillesum (1914-1943). Ik had haar dagboeken altijd links laten liggen, voornamelijk door het gedweep met haar dat ik in de jaren tachtig ontwaarde na de eerste publicatie in 1981, voornamelijk in protestants-christelijke kring. In de vele recensies die ik toen las drong zich het beeld aan me op van een vroom begijntje met een voorkeur voor ‘het hogere’ en aseksueel levend. Hoe kon ik me vergissen: de schitterende biografie die Judith Koelemeijer over haar schreef maakt duidelijk dat Hillesum niet alleen een diepgaand zielenleven had maar ook een scherpzinnig waarneemster was en daarnaast ook ‘onder de gordel’ nog een actief leven leidde, al was en bleef het ‘hogere’ belangrijker voor haar. Haar dagboeken, die ik intussen ook las, zijn een indrukwekkend document, ook al is het gedweep met goeroe Julius Spier soms wat vermoeiend.

Onder die titel schreef ik een artikel voor de Franz Kafka-Kring, waarvan ik sinds enige tijd met plezier (bestuurs)lid ben. De Kring heeft als doel lezing en bestudering van het fascinerende werk van Kafka te bevorderen, een doel dat ik van harte onderschrijf. Als er tijd en gelegenheid is schrijf ik een enkele keer een artikel op de website van de Kring. Ditmaal over de vraag of Kafka een anarchist kan worden genoemd. Anarchisme is een stroming die maatschappelijk weliswaar marginaal is (en zal blijven) maar waarmee ik enige verwantschap voel, al ben ik verder vooral een braaf burger. Eigenlijk net als Kafka, zo lijkt het – al gaat verder iedere vergelijking natuurlijk mank. De Griekse publicist Costas Despiniadis betoogt in een zojuist verschenen publicatie Kafka en het anarchisme (Kelderuitgeverij 2023) dat Kafka zich in anarchistische kringen ophield en zich ook verbonden voelde met deze stroming. Hij stelt zelfs een Copernicaanse wending voor in de interpretatie van Kafka: de schrijver zou niet langer moeten worden gelezen als de machteloze juridisch adviseur voor de Arbeidersongevallen-Verzekeringsmaatschappij in Praag die weliswaar met vooruitziende blik de macht zou hebben beschreven maar die zelf een machteloos radertje zou zijn gebleven in de machinekamer van de macht, zich slechts op papier uitdrukkend in zijn beknopte, inmiddels wereldberoemde oeuvre. Het artikel is hier te vinden: https://kafka-kring.nl/recensies/was-kafka-een-anarchist/

Staand voor het ouderlijk huis komen flarden van herinneringen op aan gesprekken met mijn ouders. En gedachten over de oneindige keten die geschiedenis heet.

Een van de meest opmerkelijke studies te midden van de ontelbare hoeveelheid die er over Hitler en het nationaalsocialisme zijn verschenen is Hitler. Reden und Proklamationen 1932-1945, in 1962 in twee delen in eigen beheer uitgegeven door Max Domarus (1911-1992), een historicus en archivaris uit Würzburg. De delen telden 2323 (!) bladzijden en hadden als ondertitel ‘Kommentiert von einem deutschen Zeitgenossen’. Deze becommentarieerde bronnenuitgave is door vrijwel iedere Hitler-biograaf benut, of het nu ging om Alan Bullock, die er gebruik van maakte in de herziene en aangevulde editie (1962) van zijn oorspronkelijk in 1952 verschenen studie Hitler. A Study in Tyranny of Peter Longerich in zijn Hitler-biografie uit 2015. Het werk werd in 1973 nog eens ongewijzigd in Duitsland uitgegeven, ditmaal in vier delen door uitgever R. Löwit uit Wiesbaden, de geboortestad van Domarus. De enorme omvang schrok Engelse vertalers niet af en in 1990 verscheen het (wederom in vier delen) onder de titel Hitler: Speeches and Proclamations. Maar wie was Max Domarus eigenlijk en wat bezielde hem in het pre-internettijdperk zoveel werk te maken van deze uitgave?

Dat redacties van kranten, weekbladen en tijdschriften niet altijd zachtzinnig met elkaar omgaan en bevolkt worden door botsende ego’s was me bekend, maar nergens lijkt dat erger te zijn geweest dan bij Vrij Nederland tijdens de (wat betreft invloed en oplagecijfers) grote jaren ’60, ’70 en ’80. Journalist John Jansen van Galen, die zelf in die jaren bij het concurrerende weekblad Haagse Post toch wel het een en ander gewend was, schreef enkele jaren geleden een sprankelend en bijzonder leesbaar boek over de geschiedenis van Vrij Nederland in die jaren, getiteld De gouden jaren van het linkse levensgevoel. Een treffende titel, als daarbij bedacht wordt dat dit ‘gouden levensgevoel’ nogal zelfvoldaan was en dat veel redacteuren precies wisten hoe de wereld in elkaar stak, waarbij ‘rechts’ – in het bijzonder de confessionelen – met soms gepast wantrouwen maar soms ook regelrecht arrogant werd bejegend. Niettemin: wat een weekblad.

Eind 2022 werd ik door de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde gevraagd een necrologie te schrijven over historicus Pieter van Hees. Omdat ik al eerder over Van Hees had geschreven op deze website, in het bijzonder over zijn faire en evenwichtige oordelen in discussies, werd me nu gevraagd naar een algemeen (beknopt) overzicht van zijn leven en werk. Ik voldeed graag aan het verzoek, omdat Van Hees niet alleen een uitstekend historicus was maar ook een goede vriend aan wie ik nog dikwijls met weemoed terugdenk.

Of Willem Frederik Hermans de meest intensief bestudeerde Nederlandse schrijver van dit moment is, durf ik niet met zekerheid te stellen. Maar dat hij druk bestudeerd wordt, bewijzen wel een aantal titels die de afgelopen jaren over hem zijn verschenen. Voor het Nederlands Dagblad besprak ik onlangs Het universum van Willem Frederik Hermans, geschreven door Max Pam, Hans Renders en Piet Schreuders. Ik signaleerde in die bespreking enkele andere titels maar had (begrijpelijk) geen ruimte om daar nader op in te gaan. Hier ga ik nader in op die andere laatst verschenen Hermans-studies. Die worden – meer dan studies van andere schrijvers – gekenmerkt door twisten en ruzies, geheel in de stijl van Hermans zelf. En door verering van een schrijver die daarvan nooit genoeg kon krijgen maar er desondanks geen genoegen aan beleefde.