79 jaar geleden werd op deze dag (17 februari 1946) het Humanistisch Verbond opgericht. Drijvende kracht erachter was Jaap van Praag, die tijdens de oorlog in de onderduik had gezeten en in die tijd schreef aan het boek Modern humanisme. Een renaissance? (1947) Een boek met een vraagteken, want de oorlog had laten zien dat humanisme even niet de eerste prioriteit had van de mensheid.

In een wereld die weer bol staat van zelfbenoemde en aanbeden Leiders (met een hoofdletter) kan het geen kwaad nog eens De angst voor vrijheid van de Duits-Joodse psychiater Erich Fromm te lezen. In zijn boek uit 1941 legde hij minder de nadruk op leiders dan op volgelingen. Die volgelingen interesseren ook mij meer dan de Leiders. Neem de gebeurtenissen in de tweede termijn van de societykoning en vastgoedcrimineel Trump: hij heeft de Republikeinse partij volledig naar zijn hand kunnen zetten dankzij jaknikkers, meelopers en opportunistische bekeerlingen, van wie de huidige vice-president J.D. Vance wellicht de meest beruchte is. Hij vergeleek Trump tijdens diens eerste periode (2016-2020) nog met Hitler en zit nu op het pluche. Maar zonder Trump is hij weer een anonymus, wiens boek niet of nauwelijks zou zijn opgemerkt. De Republikeinse partij is inmiddels een tot een Führerpartij verworden, zoals eens de NSDAP en bij ons de PVV, zelfs geen partij maar een beweging, de Wilders-beweging.

Op 7 januari jongstleden werd het archief van historicus George Puchinger (1921-1999) aan de Vrije Universiteit opengesteld voor onderzoekers. Vlak voor zijn dood had Puchinger bepaald dat het een kwart eeuw gesloten diende te blijven nadat hij er door historicus Herman Langeveld in het eerste deel van diens Colijn-biografie Dit leven van krachtig handelen (1998) van was beticht onwelgevallige feiten uit het leven van de vooroorlogse premier te hebben verdoezeld. Het leidde tot een hevige ‘Historikerstreit’ aan de VU, die ik eerder hier heb beschreven: https://wimberkelaar.com/2018/04/11/een-heuse-historikerstreit-aan-de-vrije-universiteit/ Puchinger voelde zich aangevallen en besloot dat historici voorlopig niet met hun ‘vieze vingers’ aan zijn archief mochten komen. Na de openstelling van het archief ging Langeveld op onderzoek uit, benieuwd als hij was of er brieven van of over hem in het archief lagen opgeslagen. Die trof hij niet aan. Wel stuitte hij op een beknopte briefwisseling tussen Puchinger en Gerard-Kornelis van het Reve. Zelf voelde hij geen behoefte er een artikel over te schrijven maar toen ik aanbood dat graag te willen doen ging hij meteen akkoord. Het resultaat is te lezen op de onvolprezen website Geheugen van de VU van universiteitshistoricus Ab Flipse: https://www.geheugenvandevu.nl/blog/protestant-katholiek-het-allemaal-hetzelfde-tuig

Zondagmiddag 26 januari gaf ik bijgaande lezing bij de boekpresentatie van het boek dat de journalist Trudy van der Wees schreef en dat in de synagoge van Delft ten doop werd gehouden: Kees Chardon 1919-1945. Boegbeeld van het Delftse verzet. De Delftse synagoge was een toepasselijk plaats voor de boekpresentatie. Kees Chardon was een geboren en getogen Delftenaar en hij heeft in zijn korte leven honderden (!) Joden gered uit handen van de nazi’s. Trudy gaf een uitgebreid overzicht van zijn leven en werk en had mij gevraagd iets te zeggen over de houding van de gereformeerde ‘afstammelingen’ van Abraham Kuyper tegenover de nazi’s voor en hun opstelling tijdens en (kort) na de oorlog, nu Kees Chardon was opgegroeid in een gereformeerd gezin.

Donderdagmiddag 23 januari sprak ik onderstaande lezing uit over historicus George Puchinger (1921-1999) en zijn generatiegenoten. Nu zijn archief na een kwart eeuw is geopend organiseerde het HDC Centre for Religious History een symposium op de Vrije Universiteit over zijn nalatenschap. Ik deed archiefonderzoek naar zijn relatie met andere historici en stuitte daarbij op tal van brieven waarin hij afgaf op wat hij beschouwde als ‘dorre pennenlikkers’. Maar die ‘dorre pennenlikkers’ hadden het dikwijls wel gebracht tot hoogleraar en vaak school gevormd, anders dan de eenling die George Puchinger altijd was en bleef.

Komende maandag (13 januari) zendt de VPRO-televisie de BBC-documentaire The Zelensky Story uit. De VPRO-Gids stuurde me een preview en vroeg me of ik er een artikel over wilde schrijven. Dat artikel gaat hierbij, aangezien ik mijn artikelen zoveel mogelijk onderbreng op mijn website. Het kreeg van de eindredactie de goede kop The Zelensky story vertelt het verhaal van een geboren komiek die verandert in standvastige leider. Die had ook kunnen luiden: Winston Churchill met een IPhone. Wie de documentaire ziet, raakt namelijk onder de indruk van de vastberadenheid van een man die zich een heel andere carrière had voorgesteld. Een vastberadenheid die niet onderdoet van die welke de Britse oorlogsleider in 1940 en volgende jaren toonde. Zelensky, van joodse komaf maar voortdurend uitgekreten voor ‘nazi’ door Poetin en zijn trawanten, houdt al bijna drie jaar stand in een oorlog die van Russische zijde met alle middelen en mensen wordt gevoerd – inmiddels zelfs met Noord-Koreanen als kanonnenvoer. Of zijn moed (en dat van het Oekraïense volk) beloond wordt is maar zeer de vraag nu het sinistere duo Donald Trum en J.D. Vance op het punt staan het Witte Huis betreden. https://www.vprogids.nl/documentaires/lees/artikelen/2025/The-Zelensky-Story-vertelt-het-verhaal-van-een-geboren-komiek-die-veranderd-in-standvastige-leider.html

Gisteren, 7 januari, was het ‘openbaarheidsdag’ aan de Vrije Universiteit. De VU sloot daarmee aan bij de traditionele jaarlijkse openstelling van nog gesloten archieven. De archieven van het Nationaal Archief trekken altijd de meeste aandacht. Zeker dit jaar, nu het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR), dat circa een half miljoen dossiers bevat van hen die (al dan niet vermeend) collaboreerden met de Duitse bezetter, (beperkt) openbaar komt. Aan de VU kwam gisteren ook een bijzonder archief openbaar maar dan niet van iemand die fout maar juist bijzonder goed was tijdens de Duitse bezetting: dat van de historicus George Puchinger (1921-1999). Deze chroniqueur van het (protestants)christelijke leven schreef een enorm oeuvre en hield er een omvangrijk (brieven)archief op na, waarin velen die er in naoorlogs Nederland toededen terug te vinden zijn. Ik hield bij de openstelling van zijn archief onderstaande lezing.

Wat te denken van Hugo Brandt Corstius, ‘veelnaam’, zoals zijn geliefde vijand Renate Rubinstein hem noemde? Hij was als Piet Grijs, Raoul Chapkis, Jan Eter, Dolf Cohen en nog veel meer pseudoniemen vanaf de jaren ’70 onontkoombaar in kranten en weekbladen en liet met zijn venijn en hatelijkheid niemand onberoerd. Nu is er zijn biografie, waaruit het beeld oprijst van een geniale pestkop zonder gevoel voor zijn medemensen, al zijn erotische contacten met 1 man en vele vrouwen ten spijt. En juist dat, het ontbreken van gevoel, geeft zijn werk bij alle spitsvondigheid en geleerdheid, iets oppervlakkigs. Want hoewel het in zijn leven niet ontbrak aan tragiek – hij werd al jong weduwnaar – ontbreekt dat wel in zijn oeuvre, zo anders dan in dat van de man die hem bestreed en die hij desondanks bewonderde: Willem Frederik Hermans.

Dezer dagen las ik Achter de Muur, Oost-Duitsland 1949-1990, het in 2023 verschenen en recent herdrukte boek van de Duitse historica Katja Hoyer. Het is een goed boek maar niet zonder romantisering geschreven. Hoyer was vier jaar toen de Muur in 1989 viel en heeft de nu eens subtiele en dan weer openlijke onderdrukking die de Socialistische Eenheidspartij uitoefende in de Democratische Republiek (DDR) niet aan den lijve ondervonden, hoewel haar vader, een luchtmachtofficier, op het matje moest komen na onwelgevallige uitspraken. Er was niets democratisch aan de DDR en er kwam ook weinig goeds uit voort of het waren moedige dissidenten – maar juist die blijven onderbelicht of zelfs geheel onbenoemd in dit boek. Gelukkig komen ze in andere studies over de DDR wel aan bod.

Op 12 oktober jongstleden interviewde ik de vijf kandidaten voor de Librisgeschiedenisprijs 2024 op het Geschiedenisfestival in de Philharmonie te Haarlem, georganiseerd door het Historisch Nieuwsblad. Dat interviewen is me ieder jaar een genoegen en dat geldt ook voor het lezen van de vijf genomineerde boeken, ook dit jaar weer van eminente kwaliteit. Eén boek had mijn bijzondere belangstelling: de familiegeschiedenis Het kleedje voor Hitler van de historicus Bas von Benda-Beckmann. Er verschijnen tegenwoordig wel vaker familiegeschiedenissen maar die ontstijgen het particuliere belang zelden. Het kleedje voor Hitler daarentegen beschrijft een familie van wie velen in de nazi-machinerie functioneerden en die ook (al dan niet familiale) relaties onderhielden met hooggeplaatste militairen als Alfred Jodl en Werner von Fritsch. Er is over deze figuren al veel geschreven maar Bas von Benda-Beckmann belicht hen van ‘binnenuit’, waardoor ze ‘intiem’ nabijkomen. En eigenlijk geldt dat voor het nationaalsocialisme als geheel: Von Benda-Beckmanns familiegeschiedenis is een intieme geschiedenis van twee eeuwen Duitsland, met de nadruk op de periode 1933-1945.