Terwijl de meeste mensen in de vergetelheid raken als ze heel oud worden, lag dat anders bij anarchist en documentalist Arthur Lehning (1899-2000). Op zijn tachtigste verjaardag werd hij geëerd door een kring van bewonderaars met een vuistdikke feestbundel en gaf hij tal van interviews. En op zijn honderdste verjaardag werd hem de PC Hooftprijs toegekend en een bundel uitgebracht waarin een aantal van zijn essays werden herdrukt. Lehning werd gevierd als een groot man die cultuur en politiek verbond door in zijn jonge jaren grote namen bijeen te brengen in het tijdschrift I10 (1927-1929) en die nooit in de val getrapt was van de totalitaire verleiding die het communisme vormde. Maar rond de toekenning van de PC Hooftprijs klonk ook voor het eerst echt openbare kritiek op de man met de onwrikbare politieke standpunten en levensovertuiging.

Ik heb er in eerdere beschouwingen op deze website nooit een geheim van gemaakt een bewonderaar te zijn van het werk van de Britse historicus Mark Mazower (1958), een generatiegenoot die aan een prachtig oeuvre schrijft. Hoe breed dat oeuvre ook is, veel van zijn werk mondt uit in de Tweede Wereldoorlog of heeft die oorlog als uitgangspunt. En ook als onderdeel van een werk van bredere opzet keert deze oorlog terug, zoals in zijn meest recente boek Over antisemitisme. Geschiedenis van een woord. In Hitler’s Empire. Nazi Rule in Occupied Europe (2008) – een jaar later vertaald als Hitlers wereldrijk. De overheersing van Europa door de nazi’s – heeft Mazower het megalomane racistische project van de nazi’s centraal gesteld. Het is niet het eerste boek over Hitlers imperialisme, wel een van de beste. Deze beschouwing is een bewerking van een bespreking die eens in het Nederlands Dagblad heeft gestaan.

Zelden is een boek zo welkom geweest als het nieuwste boek van de Britse historicus Mark Mazower, eerder auteur van uitstekende boeken als Duister continent en Hitlers wereldrijk. Met Over antisemitisme. De geschiedenis van een woord schreef hij een uitermate belangrijke studie over een begrip dat in de geschiedenis nooit statisch is geweest en vooral de laatste decennia een heel nieuwe invulling heeft gekregen, vooral sinds het ontstaan van de staat Israël dat recent een heel eigen, omstreden invulling aan het begrip antisemitisme geeft – daarin veelal gesteund door Amerikaanse Joden en christenen. Mazower oordeelt daarover kritisch in zijn studie, een schoolvoorbeeld van geleerdheid en nuance.

Als geschiedenisstudent in de jaren ’80 van de vorige eeuw kon je vrijwel niet om Marx en het marxisme heen, ook al was het ‘neomarxisme’ toen al op zijn retour. Wie Marx, marxisten of studies over het marxisme las kwam dikwijls de naam van Ludwig Feuerbach (1804-1872) tegen maar dan hooguit als passant wiens denken vruchtbaar werd genoemd maar ook als overwonnen werd beschouwd. Feuerbach als voorloper, vrijwel niet als zelfstandig denker. Nu is – in een mooi verzorgde uitgave – in boekvorm bij uitgeverij Damon de vertaling verschenen van wat wel als zijn hoofdwerk wordt beschouwd, Het wezen van het christendom (1841). Feuerbach hamert daarin consequent, zij het soms in wat moeizaam proza, op die ene plaat: theologie is antropologie. Zo de mens, zo zijn God. Het was een wat oneigentijds boek in die romantische 19^e eeuw, die juist een terugkeer van de Middeleeuwen en het daarin bloeiende christendom te zien gaf.

Dezer dagen greep ik eens terug naar mijn doctoraalscriptie waarop ik in 1988 afstudeerde in de contemporaine geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Hoe zou die scriptie 37 jaar (!) later bevallen? Zou die lijden onder kinderziektes, een net afgestudeerd historicus waarschijnlijk eigen? Aan het onderwerp zou het in elk geval niet liggen, dat acht ik nog steeds van belang. De titel van de scriptie die ik bij prof. H.W. von der Dunk in de brievenbus van zijn huisadres aan de Nicolailaan in Bilthoven deponeerde luidde: Een onverwerkt verleden? Amerikaanse en West-Duitse reacties op de televisieserie Holocaust (1978). Met recht een onderwerp uit de contemporaine geschiedenis, nu de film slechts tien jaar daarvoor was verschenen. Ik schreef – internet bestond toen nog niet – 3 Amerikaanse en 16 West-Duitse kranten aan met de vraag of ze me materiaal konden sturen. De medewerking was overweldigend, ik kon putten uit een grote hoeveelheid persverslagen en bestudeerde via de Utrechtse universiteitsbibliotheek boeken en wetenschappelijke tijdschriften waarin de reacties hun weerslag hadden gevonden. Want reacties regende het: de film had een gevoelige snaar geraakt in de Bondsrepubliek.

2 mei is de geboorte dag van schrijver, communist, activist en homoseksueel Jef Last (1898-1972). Wie kent en leest hem nog? Een bekende uitdrukking luidt: ‘Wie schrijft, die blijft’. Die uitdrukking veronderstelt dat wie maar veel publiceert, na zijn dood niet vergeten zal worden. Immers, er liggen boeken en soms zelfs een heel oeuvre, genoeg dus om iemand in herinnering te houden. Jef Last is het bewijs dat de uitdrukking een hardnekkige mythe is. Hij kreeg in 2021, bijna dertig jaar na zijn dood nog even een naleven door de biografie Bestaat er een raarder leven dan het mijne? Jef Last 1898-1972 die Rudi Wester over hem schreef. Dit artikel is een bewerking van een recensie die in 2021 in het Nederlands Dagblad is verschenen.

Soms krijg je een boek in de schoot geworpen dat je pakt, zonder dat je ooit eerder over het onderwerp of over de persoon had nagedacht. Dat overkwam mij recent toen ik het boek Zij zocht zichzelf niet. Herinneringen aan Ella Vogelaar (ParisBooks, 2023) kreeg toegestuurd door haar eerste echtgenoot Martien Bron. Dat hij het me toestuurde had de volgende reden: hij had mijn kritische bespreking in het radioprogramma OVT op 16 maart jongstleden gehoord over het boek In alles tot het uiterste. Leven en denken van Simone Weil van de ethicus Frits de Lange. Een goed boek, maar ik zag niets in de ondoorgrondelijke geheimtaal van Weil, een filosofe met een nog altijd grote reputatie onder filosofen en theologen. Daarop kreeg ik een mail van Martien Bron, die opmerkte dat Ella Vogelaar in de tijd dat ze samen studeerden en een relatie kregen in Weil een groot voorbeeld zag. Of ik zijn herinneringen aan haar wilde lezen. Dat deed ik met veel plezier.

Er zijn mensen wier oordeel je in de turbulente tijden waarin we nu leven enorm mist. Die turbulente tijden: Trump opnieuw president, Poetin nog steeds op oorlogspad in Oekraïne, de aanslagen van terreurorganisatie Hamas en de reactie van de regering-Netanyahu, onverschillig tegenover de gijzelaars en alleen maar uit op eigen politiek overleven. Ik had graag het oordeel van historicus Tony Judt (1948-2010) over dit alles gelezen. Judt is nu vijftien jaar dood, hij werd slechts 62 jaar. Wat een scherpzinnig man en wat een bezonken oordelen op basis van grote belezenheid spreidde hij ten toon. Afgelopen weken (her)las ik delen van zijn oeuvre en kwam opnieuw onder de indruk van zijn kennis en oordelen.

Simone Weil is een legendarische naam in de Franse filosofie. De jong gestorven Weil (1909-1943) was altijd langs me heen gegaan en dus veerde ik op toen ik ontdekte dat de begaafde theoloog en ethicus Frits de Lange een boek over haar had geschreven: In alles tot het uiterste. Leven en denken van Simone Weil. Het blijkt een compleet herziene uitgave van een boek dat hij in 1991 al had geschreven en dat ook toen al van een veelzeggende titel werd voorzien: Totale beschikbaarheid. Dat boek was me destijds geheel ontgaan, zoals dus de hele figuur Weil. Gezien de kwaliteiten van Frits de Lange koesterde ik verwachtingen van In alles tot het uiterste. En die zijn uitgekomen: wat een goed toegankelijk boek schreef hij over deze filosofe. De Lange is naar eigen zeggen zijn leven lang gefascineerd door Weil. Wat hij in haar ziet is mij na lezing van zijn voortreffelijke boek evenwel een raadsel: wat een dweepzieke, ondoorgrondelijke geheimtaal bezigde deze zoekende filosofe die veel meer kost voor psychologen is dan een serieus te nemen denker.  

In 1992 togen Gerard Borst en ik naar Amsterdam om daar ten huize van schrijver Alfred Kossmann (1922-1998) hem en zijn eeneiige tweelingbroer, historicus Ernst Kossmann (1922-2003) voor het Historisch Nieuwsblad te interviewen over hun leven en werk. Beide broers waren destijds zeventig jaar en konden terugkijken op een bijzondere loopbaan die hen op verschillende wegen had gebracht: Ernst was inmiddels emeritus-hoogleraar Geschiedenis na de Middeleeuwen in Groningen en bezette ten tijde van het interview de prestigieuze Cleveringa-leerstoel in Leiden, Alfred was een destijds nog immer productief schrijver, wiens werk Geur der Droefenis (1980) alom als een meesterwerk werd beschouwd. Hoewel het interview al van dertig jaar geleden is en de broers al meer dan twintig jaar dood zijn, vind ik het nog immer een prachtig portret van twee intellectuelen die elkaar prachtig aanvullen bij het vertellen van hun levensverhaal. Omdat het digitaal niet meer terug te vinden is, hierbij nog eens gepubliceerd.