Er zijn niet veel Nederlanders die na de Tweede Wereldoorlog een boek over Hitler publiceerden. Recent schreef Sjoerd de Boer met De Hitler mythes een goed boek, waarin hij beoogt hardnekkige misverstanden over Adolf Hitler te verklaren en naar de mestvaalt van de geschiedenis te verwijzen. Zoiets kan alleen als je een grondige kennis van de literatuur over Hitler hebt en die kennis heeft De Boer, al leunt hij sterk op een aantal gidsen, van wie Hitler-biograaf Ian Kershaw de belangrijkste is. Het is een nuchter boek, geschreven door iemand van ver na de oorlog, waarmee overigens niet denigrerends is gezegd. Nederlandse tijdgenoten schreven met minder afstand over de man die hun leven op een negatieve manier beïnvloedde.
Auteursarchief: wimberkelaar
Een voorbeeldig boek over atheïstische Bijbelkritiek
Enkele weken geleden werd ik geattendeerd op het boek Weerloos voor de rechtbank van de rede. De Bijbel en het vrije denken in Nederland 1855-1955, geschreven door de mij tot dusver alleen van naam bekende emeritus hoogleraar C. Houtman, die Oude Testament doceerde aan de inmiddels verdwenen opleiding in Kampen van de Protestantse Theologische Universiteit. Ik kende zijn naam wel maar had vrijwel niets van hem gelezen. Ik vroeg het Nederlands Dagblad, niet langer een exclusief vrijgemaakt-gereformeerde maar een ‘christelijk betrokken’ krant (waar een goede vriend werkt), of die iets zag in een bespreking van mijn hand. Die bespreking verscheen op vrijdag 26 februari jongstleden. Hier ga ik nog wat dieper en uitgebreider in op dit boek. Weerloos voor de rechtbank van de rede is dat waard. Het is in veel opzichten voorbeeldig.
Kritiek sluit waardering niet uit: Otterspeers tweedelige biografie van Willem Frederik Hermans
Op zondagochtend 31 januari trof ik Hermans-biograaf Willem Otterspeer bij het historisch radioprogramma OVT. Otterspeer sprak daar over de verfilming van de roman Nooit meer slapen, een film onder regie van Boudewijn Koole. Ik zei hem bij die gelegenheid dat hij met zijn tweedelige biografie al bij al een indrukwekkende prestatie heeft geleverd. Hoe nu? Ik had toch kritiek op het eerste deel (De mislukkingskunstenaar) van deze tweedelige biografie? Zeker: ik vond en vind dat Otterspeer Hermans’ op zijn zachtst gezegd opportunistische optreden tijdens de oorlog teveel met de mantel der liefde bedekte en de schrijver ook verder onnodig groter maakte dan hij in werkelijkheid was (‘Nederlands grootste schrijver’) . Zie daarover de bijdrage ‘Een krans bij een standbeeld’ op deze website van januari 2015. Maar kritiek op een boek sluit waardering niet uit, integendeel. Ik las het tweede deel (De zanger van de wrok) al enige tijd geleden en maak hier mijn balans op: Otterspeers interpretatie van Hermans’ levensgang is uiteindelijk overtuigend.
VU-studenten en hun verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog
Vorige week woensdag, 27 januari 2016, hield ik tijdens de zogenoemde Holocaust Memorial Day aan de Vrije Universiteit een lezing over het verzet van VU-studenten tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat verzet kon bestaan uit actieve bestrijding van de bezetter maar ook uit hulpverlening aan Joden die met de dood werden bedreigd. Dat mag opmerkelijk heten, aangezien gereformeerden voor én tijdens de oorlog tweeslachtig tegenover Joden stonden. Om die reden mag de inzet van VU-studenten om Joden te redden bijzonder heten.
Het gemoed van mijn moeder en de zee van vergetelheid
Op 13 januari 2015 is stierf mijn moeder, Mien Berkelaar-Van ’t Land. Ik schreef na haar sterven al een hommage en herdenk haar dezer dagen nog eens extra. Mijn moeder behoort niet bij de ‘onsterfelijken’ van deze wereld, zoals schurken als Hitler en Stalin, helden als Churchill en Mandela en kunstenaars als Shakespeare en Voltaire. Zij behoort tot het onmetelijke rijk van ‘naamlozen’ die ten grave zijn gedragen, herinnerd door hun geliefden tot met hun dood ook die herinneringen verdwijnen. Alleen al daarom wil ik haar hier (nogmaals) herinneren. Maar niet alleen daarom. Ze was haar leven lang een verzamelaar van gedichten en spreuken die ze in eenvoudige schriften bewaarde en waaruit een diep gemoed sprak.
David Bowie en Harry Mulisch, of het leven als kunstwerk: een vergelijking
Dat David Bowie is gestorven kan niemand zijn ontgaan. In talloze herdenkingen werd stilgestaan bij de vele gedaantewisselingen die zijn muziek onderging. Bowie zag er met iedere nieuwe muzikale periode zelf ook telkens anders uit. Hij wenste zich niet vast te leggen. Bowie verdween in zijn steeds wisselende werk en veranderde juist daardoor tot een levend kunstwerk. Nu is hij dood en leeft als nooit tevoren. Zijn inzet doet denken aan die van een Nederlandse schrijver.
Hitler en humor: een kwestie van historisering
Na het boek is er nu ook de film. Er ist wieder da van schrijver Timur Vermes gaat over een fictieve Adolf Hitler, die de oorlog overleeft en in 2011 in Berlijn ontwaakt. ‘Hitler’ begint aan een zegetocht in het verenigde Duitsland, kijkt zijn ogen uit naar de vele Turken die het land inmiddels bevolken en verbaast zich over de nieuwste technische snufjes, zoals de computer. Lachen om Hitler, kan dat wel? En waarom is Hitler steeds het onderwerp van komische films en vrijwel nooit andere massamoordenaars zoals Stalin, Mao en Pol Pot?
Robert Conquest, chroniqueur van de verschrikkingen van het Sovjetcommunisme
Op 3 augustus 2015 stierf de historicus en dichter Robert Conquest in de leeftijd van 98 jaar. In Nederland werd zijn dood nauwelijks opgemerkt. Alleen Hubert Smeets wijdde in NRC Handelsblad kort na diens dood een necrologie aan Conquest. Robert Conquest komt de eer toe als een van de eerste Westerlingen een integrale studie te hebben gewijd aan de ‘grote terreur’ van Stalin. Hij hield bij het stalinisme geen halt. Dat was geen bedrijfsongeluk maar een gevolg van het dictatoriale systeem dat in 1917 door de bolsjewieken aan Rusland werd opgelegd. Portret van een man die nooit ophield zich te verbazen over de verschrikkingen van het Sovjetcommunisme.
Het monumentale verdriet van Loe de Jong
Op 24 april 1914 werd Loe de Jong geboren, bij leven ook wel pesterig de ‘Geschiedschrijver des Rijks’ genoemd. De Jong leverde in zijn lange leven (hij werd 90 jaar) een ongeëvenaarde prestatie door een 12-delige en 26 banden tellende geschiedenis te schrijven onder de wat plechtige titel Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. Precies een eeuw na zijn geboorte promoveerde biograaf Boudewijn Smits in Groningen op het proefschrift Loe de Jong. 1914-2005. Historicus met een missie. Een boek in de geest van De Jong: vuistdik en gedetailleerd. Wat was Loe de Jong voor een man, een eenling die zijn eigen spoor trok of een gewiekst manager die mensen voor zijn karretje spande en zo uitgroeide tot Rijksgeschiedschrijver? Of allebei?
Lees verderIslam geen verrijking voor de wereld
Natuurlijk zijn niet alle moslims terroristen, maar veel terroristen beroepen zich wel op de islam. Deze islamitische terreur houdt inmiddels al decennia aan en niemand heeft er grip op. De islam heeft een probleem en vormt een probleem. Er zijn deskundologen die deze terreur beschouwen als een kortstondige vloedgolf die komt en gaat. De Mohammedaanse terreur zou in het rijtje staan van de terreur die de anarchisten rond 1900 uitoefenden en die de marxistische Rote Armee Fraktion en de Rode Brigades in de jaren zeventig begingen. Maar die vergelijking gaat mank: moordende anarchisten en communisten kwamen voort uit de samenleving die ze verafschuwden en werden er met veel pijn en moeite weer in opgenomen. Orthodoxe moslims voelen zich daarentegen, hoe lang ze ook in het Westen leven, vrijwel uitsluitend verbonden met de Oemma, de wereldwijde islamitische gemeenschap en – gunstige uitzonderingen daargelaten – zelden met het land van aankomst. Waar Polen, Vietnamezen, Chinezen en andere minderheden hun weg zoeken in de samenleving, hebben veel moslims moeite met de hier heersende cultuur. Omdat de Oemma er andere waarden op nahoudt dan het Westen inmiddels gewoon is, valt veilig te voorspellen dat de botsing van culturen nog lang zal duren. De Mohammedaanse terreur die hieruit voortkomt heeft treurig genoeg een lange adem.
Wim Berkelaar 