Dankzij Pieter Geyl ‘verbleef’ ik dezer dagen enige tijd in de achttiende-eeuwse Republiek. Geyl is een typisch politiek historicus, die zich vooral in de maatschappelijke onrust verdiepte die uiteindelijk zou leiden tot de verdrijving van Willem V en de vestiging van de Bataafse Republiek. Cultuur en vooral godsdienst waren minder zijn fort, al meed hij die onderwerpen in zijn Geschiedenis van de Nederlandse stam beslist niet. Maar de wonderlijke mengeling van (kerk)politiek, vroomheid en Verlichting werd ver na zijn dood het onderwerp van specialisten als Jan Wim Buisman en Ernestine van der Wall. Van de laatste las ik onlangs een heel aardig, beknopt geschrift dat al in 2000 werd gepubliceerd.
Auteursarchief: wimberkelaar
Ernst Nolte, de controversiële ‘Grote Ene’ van de Duitse historiografie
Ernst Nolte, die op 18 augustus 2016 op 93-jarige leeftijd stierf, was een historicus die de grote greep niet schuwde. En hij was in de keurige Duitse academische wereld een buitenbeentje, om niet te zeggen een raddraaier die zich steeds meer verzette tegen wat hij voelde als het keurslijf waarin de Bondsrepubliek Duitsland was vastgesnoerd door de massamoord op de Joden uniek te verklaren. Zijn verlangen uit te breken uit de Duitse consensus over het meest beladen onderwerp in de Duitse geschiedenis leidde ertoe dat hij in een intellectueel isolement kwam. Tot ontsteltenis van zijn aanvankelijke bewonderaars was de van huis rooms-katholieke historicus sterker gekant tegen het communisme dan tegen het ‘radicaalfascisme’, zoals hij het nationaalsocialisme omschreef. Wat bewoog deze gecompliceerde en juist daardoor interessante historicus?
De ongekende veerkracht van Alexander Münninghoff
Onlangs las ik De stamhouder. Een familiekroniek van Alexander Münninghoff, dat in 2014 verscheen en bekroond werd met een grote prijs. Ik heb enkele malen genoeglijk met Münninghoff voor de microfoon gezeten van OVT, het historisch radioprogramma van de VPRO. Daar viel hij niet alleen op door zijn aimabele persoonlijkheid maar ook door zijn gesproken columns, die briljant genoemd mogen worden. Van zijn zacht gezegd turbulente jeugdjaren vermoedde ik niets. Münninghoff heeft die jeugdjaren nu prijsgegeven aan een groot publiek. Met De stamhouder schreef hij een adembenemende autobiografie die tevens een literair meesterwerk mag heten. Maar het is goed dat hij er de Librisgeschiedenisprijs voor kreeg, want het boek laat eerst en vooral zien welke invloed de extreme eerste helft van de twintigste eeuw op een Nederlandse familie kon uitoefenen.
‘Het is iemand!’ De onophoudelijke karakterstudie van Pieter Geyl
Niet velen zullen de grote werken van historicus Pieter Geyl nog lezen. Dat is voorstelbaar: Geyls grote werken staan boordevol details en gaan niet zelden over lang uitgesponnen dynastieke kwesties en bevatten uitgebreide beschouwingen over de binnen- en buitenlandse politiek van de Republiek in de 17e en 18e eeuw. Ze zullen de huidige lezer, sinds de komst van internet gewend aan beknopte artikelen, mogelijk vermoeien. Mij vergaat het anders: steeds als ik Geyl lees krijg ik een goed humeur. Waardoor? Door de voortdurende en krachtige oordelen van Geyl over zijn hoofdpersonen. Zo verging het mij wederom bij het lezen van Willem IV en Engeland, een diplomatieke studie over de Nederlands-Engelse betrekkingen in de eerste helft van de 18e eeuw.
Alan Bullock, historicus tussen Hitler en humanisme
Onlangs vroeg het historisch radioprogramma OVT me een historisch boek te bespreken in de serie ‘Het laatste woord. Boeken die geschiedenis maakten’. Het gekozen boek moest nadrukkelijk een historische studie zijn. Ik koos onmiddellijk voor Alan Bullocks Hitler. A Study in Tyranny (1952), een jaar later in het Nederlands uitgegeven door Bruna onder de titel Hitler. Leven en ondergang van een tiran. Het programma is hier terug te luisteren: https://www.nporadio1.nl/podcasts/het-laatste-woord/13088/afl-1-hitler-leven-en-ondergang-van-een-tiran Ik las zijn Hitler-biografie als beginnend student en was direct gegrepen door de krachtige stijl, heldere oordelen en de onovertroffen epiloog. Voor de gelegenheid verdiepte ik me nog eens in het oeuvre van Bullock, die zich vooral toelegde op de geschiedenis van zijn eigen tijd, de 20e eeuw. Hoewel hij zijn roem oogstte als biograaf van Hitler (en Stalin) is een ander deel van zijn werk betrekkelijk onbekend. Bullock schreef uitgebreid over de humanistische traditie in het Westen en hechtte aan de ‘vitaliteit van de Westerse beschaving’, om met de titel van de afscheidsoratie van Pieter Geyl te spreken. Bullock wees niet alleen op de donkere maar ook op de lichte zijde van de afgelopen eeuw, die gekenmerkt werd door deportatie en massamoord maar ook door enorme technische vooruitgang en welvaart.
Lees verderHenriëtte Boas of het benauwende Joodse nationalisme van een scherpzinnig querulant
Wie kent haar nog? Henriëtte Boas, de kleine vrouw met de enorme bos wit haar en levendige ogen die je scherp konden aankijken. Boas bemoeide zich met alle grote naoorlogse kwesties en bestookte kranten zo dikwijls met haar ongezouten opvattingen dat ze er de bijnaam ‘kampioen ingezonden brievenschrijfster’ aan overhield. Die brieven gingen, enkele uitzonderingen daargelaten, vooral over het Jodendom. Iedereen, maar in het bijzonder Joden, werd de maat genomen als iets gedebiteerd werd dat ze onjuist achtte over de Joodse geschiedenis of over de politiek van de staat Israel. Ze had dikwijls (zij het niet altijd) gelijk, maar gelijk hebben is nog iets anders dan gelijk krijgen, zo leert de voortreffelijke biografie De waarheidszoekster. Een leven voor de Joodse zaak, die Pauline Micheels op 25 mei jongstleden presenteerde.
Simone de Beauvoir, de erfenis van een feministe die altijd existentialiste bleef
Op donderdagmiddag 2 juni 2016 sprak ik over Simone de Beauvoir in OBA Live, het onvolprezen programma van Theodor Holman en Rina Spigt, dat tegenwoordig plaatsvindt in de Openbare Bibliotheek aan het Javaplein in Amsterdam-Oost. Ik dompelde me voor de gelegenheid opnieuw onder in haar werk, dat ik decennia geleden al met zoveel interesse had gelezen. Wat blijft van betekenis in het oeuvre van deze vrouw, die allereerst als schrijfster erkenning zocht maar die tegen het einde van haar leven gevierd werd als de moeder van de tweede feministische golf? Uitgerekend dat feminisme is na haar dood omstreden geraakt, nadat bekend werd hoe De Beauvoir zich haar leven lang opwierp als de beschermvrouwe van het onberekenbare ‘eeuwige kind’ Sartre, wiens grillen ze niet altijd kon volgen. Anders dan Sartre bleef ze eerst en vooral existentialiste, al geniet ze voornamelijk faam als oermoeder van de tweede feministische golf.
Lees verderDe ruwe zeden bij Elsevier, stem van burgerlijk Nederland
Het weekblad Elsevier dreigt haar naam kwijt te raken. Onlangs protesteerde de redactie nog op een aandeelhoudersvergadering van het concern RELX (het vroegere Reed-Elsevier) tegen dat op handen zijnde besluit. Het einde van Elsevier zou het einde van een blad betekenen dat zeventig jaar de spreekbuis was van de keurige Nederlandse middenklasse. De vertolkers zelf waren minder keurig, zo blijkt uit een vermakelijk boek dat Elsevier-redacteur Gerry van der List in 2005 schreef en dat ik eerst dezer dagen las. Achter een keurige façade gingen redacteuren regelmatig rollend over straat, zopen dat het een aard had, probeerden secretaresses in bed te krijgen en smeten met geld dat jarenlang tegen de plinten op klotste.
Lees verderFriedrich Nietzsche en de vriendschap van Lesley Chamberlain
Met Friedrich Nietzsche onderhoud ik een haat-liefde verhouding. Soms denk ik: wat een geëxalteerde auteur, vol van heftige gedachten over de Duits-christelijke cultuur waarin hij groot werd, gedachten die almaar extremer werden naarmate zijn (zelfverkozen) isolement groter werd. Dat hij er nooit in slaagde een gangbare seksuele relatie met een vrouw aan te gaan hielp ook niet mee: het leidde tot grote frustratie en wekt enig medelijden op – medelijden, een begrip waar Nietzsche van gruwde. Maar daar staat heel wat tegenover: wat kon die man prachtig schrijven, wat een diepzinnige mensenkennis zit er in dat werk verborgen, wat is het leesbaar. Na hem een tijd ongelezen te hebben gelaten vond ik hem onlangs weer terug via een geweldig boek van de Britse schrijfster Lesley Chamberlain, dat alweer twintig jaar geleden werd gepubliceerd en in Nederlandse vertaling verscheen onder de titel Nietzsche in Turijn. Een intieme biografie.
Sal Tas, de man die naoorlogs Nederland een venster op de wereld bood
Wie weet nog wie Sal Tas (1905-1976) is? Deze obscure linkse activist voor de Tweede Wereldoorlog vond na 1945 tienduizenden lezers als verslaggever buitenland van Het Parool. Tas bood die lezers een venster op de wereld. Na zijn dood raakte hij vrijwel onmiddellijk in de vergetelheid. Maar zie: historica Tity de Vries, die eerder schreef over Amerikaanse en Nederlandse intellectuelen in de jaren vijftig, richtte vorig jaar een bescheiden monument voor hem op in haar voortreffelijke boek Een onwrikbaar geloof in zijn gelijk. Sal Tas, journalist van de wereld, dat onderdak vond bij uitgeverij Aspekt. Ze schetst het portret van een man die rake journalistieke stukken schreef maar die tevens een stil verdriet met zich meedroeg: zijn boeken werden nooit op waarde geschat, terwijl het werk van zijn vriend Jacques de Kadt (1897-1988) inmiddels wel tot de grote politieke literatuur wordt gerekend.
Wim Berkelaar 