Onlangs verscheen Anarchisme in de lage landen, een ontmoedigende en voorspelbare herhalingsoefening in de bewieroking van deze stroming, die nooit meer dan een klein beekje in het Nederlandse politieke landschap is geworden. Het boek is geschreven door Thom Holterman, een veteraan uit de kleine anarchistische beweging en verscheen bij de anarchistische uitgeverij Kelder. Nu de staat almaar machtiger wordt en zelfbenoemde anarchisten – zoals deze zomer in Hamburg tijdens de G20-top – zoals zo vaak machteloos grijpen naar destructief geweld, had Holterman de vraag moeten stellen waarom het met het anarchisme als politieke beweging nooit wat is geworden. Een antwoord op die vraag is precies vijftig jaar geleden al geformuleerd en wel door enkele ‘burgerlijke’ historici, die het anarchisme fileerden op een symposium in Groningen.
Auteursarchief: wimberkelaar
Wars van reputaties: wat we missen aan socioloog Bart Tromp (1944-2007)
Over essayisten en critici van faam en naam wordt weleens het cliché gebezigd: ‘geen enkele reputatie is heilig voor hem’. Dat is bij nadere beschouwing inderdaad een cliché en meestal niet eens waar. Veel essayisten en critici sparen hun vrienden en hun veronderstelde meedogenloosheid is dikwijls nogal selectief. Dat geldt niet voor de socioloog en essayist Bart Tromp. Zonder aanziens des persoons schreef hij talloze essays, die hij bijeenbracht in bundels met mooie titels als ‘De samenleving als oplichterij’, ‘Het falen der nieuwlichters’ en ‘Hoe de wereld in elkaar zit’. Dit jaar is het tien jaar geleden dat hij stierf. De afgelopen weken las en herlas ik heel wat van zijn werk. De onderwerpen waarover hij schreef mogen dan bijna allemaal geschiedenis zijn geworden, zijn glasheldere stijl is dat niet en zijn argumentatie overtuigt ook in retrospectief nog altijd. Alleen: wat bezielde hem zo actief te worden in de Partij van de Arbeid?
Waarom Ewoud Kiefts studie over Mein Kampf de Libris Geschiedenisprijs 2017 verdient
Hij was al eerder (in 2015) genomineerd voor de Libris Geschiedenisprijs met zijn boek Oorlogsenthousiasme, maar toen won Alexander Münninghoff met zijn voortreffelijke autobiografie De stamhouder. Als de jury wijs is, bekroont die ditmaal het nieuwste boek van Kieft. In zijn studie Het verboden boek beschouwt Kieft Mein Kampf nu eens niet met reserve en met de gebruikelijke afstand en afkeer maar poogt hij de aantrekkingskracht van het nationaalsocialisme duidelijk te maken. Hij slaagt daarin met glans.
Alexander Zinovjev, de dissident die bleef verlangen naar ‘een werkelijk communisme’
Onlangs zat ik aan bij een etentje waarbij de Russische filosoof en dissident Alexander Zinovjev (1922-2006) ter sprake kwam. Een van de aanwezigen vertelde afgestudeerd te zijn op een scriptie over Zinovjev. Die scriptie interesseerde me zeer: ik las jaren geleden de grote boeken van de wetenschapsfilosoof die in 1978 verbannen werd uit de Sovjet-Unie na de publicatie van Gapende hoogten, dat te lezen valt als een satire op het communisme en dat juist om die reden door de autoriteiten beschouwd werd als zeer schadelijk voor de reputatie van het ‘reëel bestaande socialisme’.
Bij de dood van Frans Smits: herinneringen aan de onmaatschappelijke jaren van het Historisch Nieuwsblad
Frans Smits, de tweede hoofdredacteur van het Historisch Nieuwsblad, is dood. Op 27 juni jongstleden stierf hij onverwacht en werd een week daarop begraven. Toen ik hoorde van zijn sterven werd ik bestormd door herinneringen aan de eerste jaren van het blad (1991-1997), toen we ons invochten in de gezapige en gesloten historische wereld, waar destijds een tijdschrift als (alleen de titel al) de ‘Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden’ de toon zette. Jongens (en enkele meisjes) waren we en niet eens zulke aardige jongens.
Lenin, berekenend revolutionair en machtsbelust dictator
Een nieuwe biografie van Lenin was te verwachten nu de Russische Revolutie een eeuw geleden plaatsvond. Maar dat de biografie van Victor Sebestyen zo goed is mag een aangename verrassing worden genoemd. Eindelijk een boek zonder eindeloze exegeses van Staat en revolutie of Materialisme en empirio-criticisme, de schotschriften waarmee de machtsbeluste Lenin te keer ging tegen zijn opponenten. Sebestyens biografie gaat in op de mens achter de revolutionair die er zijn hele leven naar streefde de wereld anders achter te laten dan hij hem aantrof – de wereld heeft het geweten.
Over de levensbeschouwing die ‘nihilisme’ wordt genoemd
Nu terroristen overal ter wereld dood en verderf zaaien hoor je regelmatig de verzuchting: dat zijn ‘nihilisten’. Dat is betwistbaar, want deze moordenaars koesteren juist een afkeer van het ‘nihilistische’ Westen dat ze als ‘decadent’ beschouwen en waarin geen enkele waarde of norm zou gelden. Maar ook onder ‘weldenkenden’ staat het nihilisme in een kwade reuk en wordt het eveneens geassocieerd met normloosheid. En toch is daarmee niet het hele verhaal verteld. Er bestaat ook een nihilisme, dat stellige levens- en wereldbeschouwingen doorziet voor wat ze zijn: persoonlijke overtuigingen zonder fundament in de werkelijkheid.
Lees verderMachthebbers op de pijnbank: Oriana Fallaci’s ‘Interview met de geschiedenis’
Onlangs sprak ik in het kader van een podcast-uitzending in de serie Het laatste woord van het historisch radioprogramma OVT over de klassieker Interview met de geschiedenis van de schrijfster en journaliste Oriana Fallaci. Het boek werd voor het eerst in 1974 gepubliceerd en verscheen, aangevuld met latere vraaggesprekken, nog eens in 1977. In 1988 verscheen het in Nederlandse vertaling. Rijkelijk laat, aangezien de rol van de geïnterviewde politieke leiders toen al was uitgespeeld. Inmiddels zijn zowel Fallaci als haar gesprekspartners al jaren dood. En toch is de bundel verbluffend actueel, aangezien Interview met de geschiedenis ook ‘Interview met de machthebbers’ had kunnen heten. Machthebbers zijn van alle tijden en reageren dikwijls ontwijkend en afwerend. Macht steunt immers niet zelden op geheimzinnigheid en juist die geheimzinnigheid doorgrondde Fallaci op haar geheel eigen wijze. De OVT-podcast is hier te horen: https://www.vpro.nl/speel~WO_VPRO_9204707~afl-16-interview-met-de-geschiedenis-het-laatste-woord~.html
Lees verderDe historische sensatie ‘het reëel bestaande socialisme’ te hebben zien verdwijnen
De afgelopen weken verbleef ik enige tijd in vier Oost-Europese landen: Polen, Hongarije, Slowakije en Oekraïne. Hoewel de sporen van het ‘reëel bestaande socialisme’ er steeds schaarser worden, zeker in landen die sinds jaar en dag lid zijn van de Europese Unie, tref je overal restanten aan van een verdwenen wereld die mij mateloos blijft boeien. En niet alleen mij, zo bleek uit integrale lezing van Het Oostblokboek. Een reis langs de sporen van het communistische verleden, dat een reeks auteurs in 2014 publiceerde ter gelegenheid van het feit dat de Muur 25 jaar daarvoor was gevallen. Een geweldig boek dat veel meer biedt dan een opsomming van monumenten en andere plaatsen van herinnering.
Kontinent: een tijdschrift dat stem gaf aan dissidenten uit het ‘andere Europa’
Het is me nooit recht duidelijk geworden hoe en waarom het zo gekomen is, maar ik heb iets met dissidenten. En dan zeer bepaald met dissidenten die ten tijde van het ‘reëel bestaande socialisme’ na de Tweede Wereldoorlog (1945-1991) van zich deden spreken in de Sovjetunie en het Oostblok, zoals de verschillende landen van Oost-Europa met een wat denigrerende term werden aangeduid. Het heeft te maken met bewondering en sympathie voor mensen die een afwijkend geluid durfden te laten horen in hardvochtige dictaturen. Maar ook met een soort van historische sensatie: met de ondergang van het communisme verdwenen de dissidenten, die eens wereldnieuws waren geweest, volledig uit de belangstelling. Mij zijn ze echter blijven boeien, ook al denk ik niet dagelijks aan deze helden van toen. Maar toen ik onlangs de complete jaargangen van het emigrantentijdschrift Kontinent overhandigd kreeg, was mijn fascinatie weer helemaal terug.
Wim Berkelaar 