Vandaag publiceerde universiteitshistoricus Ab Flipse op zijn mooie website http://www.geheugenvandevu.nl/ mijn tweede artikel over de historische faculteit van de Vrije Universiteit, die honderd jaar geleden werd opgericht. Ditmaal schreef ik over de scherpzinnige gereformeerde historicus H. Smitskamp. Ik las zijn werk voor het eerst in de jaren tachtig als student geschiedenis in Utrecht. Nu, dertig jaar later, heeft het nog niets aan kracht ingeboet, zo bleek me bij herlezing. Smitskamp was geen hagiograaf maar schreef zonder schroom over de bewonderde voorman Groen van Prinsterer. En hij schreef even kritisch als genuanceerd over geschiedschrijvers die in levensbeschouwing ver van hem afstonden. Nu Ab het artikel heeft gepubliceerd, plaats ik het hier eveneens.
Auteursarchief: wimberkelaar
Adriaan Goslinga: wel de eerste, maar niet de hoogst aangeschreven VU-historicus
Dit jaar is het honderd jaar geleden dat de opleiding geschiedenis aan de Vrije Universiteit werd opgericht. Daar wordt bij stilgestaan door een commissie, waarvan onder meer universiteitshistoricus Ab Flipse deel uitmaakt. Ab is de beheerder van de mooie website http://www.geheugenvandevu.nl/, waarin de geschiedenis van de VU in veelvoud wordt belicht. Hij plaatste deze week mijn blog over een van de twee eerste hoogleraren geschiedenis aan de faculteit op die website, dat ik hier bij wijze van zelfplagiaat ook nog even op mijn eigen website zet. Goslinga was een studiegenoot van Pieter Geyl. Beiden studeerden in Leiden. Hoewel de wereldbeschouwing van de calvinist Goslinga en de agnost Geyl sterk verschilde, hielden ze (sporadisch) contact.
Léon Degrelle, de Waalse katholiek die uitgroeide tot legendarisch oerfascist
Léon Degrelle was de leider van de Franstalige katholieke ‘tegenpartij’ Rex in België en vocht tijdens de Tweede Wereldoorlog met zijn Waalse legioen aan de zijde van SS aan het Oostfront. De legende Degrelle heeft altijd tot de verbeelding gesproken. In 2002 maakte Jonathan Littell van Degrelle een ‘oerfascist’ in zijn studie Het droge en het vochtige: Degrelle zou zijn blijven steken in gewelddadige kinderfantasieën zonder ooit volwassen te worden. Bij het lezen van zijn bestseller De welwillenden (2007) denk je als lezer onwillekeurig aan Degrelle, ook al was die geen homoseksueel, zoals de hoofdpersoon in dat boek. De recente biografie van de Belgische historicus Bruno Cheyns probeert deze typologie te doorbreken en reconstrueert nauwgezet het lange leven (1906-1994) van een man die uitgroeide tot de beruchtste Belg ooit.
De Januskop van het christendom in de Tweede Wereldoorlog
Het boek verscheen in 2015 maar ik kwam er pas deze weken aan toe, omdat ik het las ter voorbereiding van een interview in het Verzetsmuseum op 18 januari jongstleden: God in de oorlog. De rol van de Kerk in Europa 1939-1945. Het boek beperkt zich niet tot Nederland maar bestrijkt heel Europa. God in de oorlog herinnert aan iets dat in de studie van de Tweede Wereldoorlog licht vergeten wordt: dat deze oorlog zich voltrok op een continent dat nog doordrenkt was van het christendom. Tot een eenduidige conclusie hoe christenen zich gedroegen tijdens de oorlog komt auteur Jan Bank terecht niet, daarvoor is hun opstelling te uiteenlopend geweest.
Daniel Schönpflug, een Duitse versie van socioloog en historicus P.J. Bouman
Op vrijdag 5 januari jongstleden publiceerde NRC Handelsblad mijn recensie van 1918. Het jaar van de dageraad van de Duitse historicus Daniel Schönpflug. Zijn boek roept herinneringen op aan het werk van de eigenzinnige socioloog en historicus P.J. Bouman, die met Revolutie der eenzamen (1953) een dezelfde filmische geschiedschrijving voorstond als Schönpflug. Hun boeken zijn knap van opzet en al even knap geschreven maar roepen dezelfde bezwaren op,
Harry en de haat. Over de Nederlandse weerstand tegen het fenomeen Mulisch
Al grasduinend in mijn boekenkast stuitte ik dezer weken weer eens op Bestrijd het leed dat Mulisch heet, een verzameling artikelen die door de jaren heen in het Amsterdamse studentenblad Propria Cures zijn verschenen. De eerste editie van dit boekje verscheen in 1987 ter gelegenheid van Mulisch’ zestigste verjaardag. Omdat Mulisch tot verrassing van de redacteuren Lucas Ligtenberg en Bob Polak in 2007 zijn tachtigste verjaardag haalde, werd het boekje uitgebreid en nog eens op de markt gebracht. De artikelen zijn vaak flauw, soms raak en geestig. Wat is het toch dat Mulisch zo velen ergerde en zelfs woedend maakte?
Dick Houwaart, de Jood die lang geen Jood durfde te zijn
Op 22 december 2016 stierf de journalist Dick Houwaart. Zijn dood bleef niet onopgemerkt. Vooral in Joodse kring werd hij uitvoerig herdacht en dat is begrijpelijk, aangezien Houwaart na jarenlange omzwervingen eind jaren zestig terugkeerde naar het Jodendom, waarmee hij zich heimelijk altijd verbonden had gevoeld. Heimelijk, want uit zijn laatste, fijnzinnige en scherpzinnige boekje Een Joods verhaal blijkt dat angst als Jood ‘ontdekt’ te worden jarenlang als een rode draad door zijn leven liep. Die angst zegt iets over het karakter van Dick Houwaart maar misschien nog meer over het hardnekkige antisemitisme in Nederland voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog.
Catherine Nixey, een klassiek historica in de atheïstische Britse traditie
Onlangs publiceerde de Britse historica Catherine Nixey The Darkening Age, in het Nederlands vertaald als Eeuwen van duisternis en uitgegeven door Hollands Diep. Het boek is opgezet als een historische studie maar valt eigenlijk te lezen als een lang gerekte polemiek tegen het vroege christendom, dat er door Nixey van beschuldigd wordt de klassieke cultuur te hebben vernietigd. Nixey staat in een intrigerende traditie: ze is niet de eerste Engelse oud-historicus die het christendom polemisch bestrijdt. Wat is dat toch met de Britten, die niet alleen een eigen kerkgenootschap hebben maar ook een aantal spraakmakende atheïsten in heden en verleden kennen?
Tussen vrijheid en noodwendigheid: de tragiek van Michail Gorbatsjov
Hij is inmiddels 86 jaar, wordt af en toe nog gevraagd bij feestelijke openingen en herdenkingen en er is zelfs een heuse stichting naar hem genoemd. Maar met dat al is hij bij leven geschiedenis geworden: Michail Gorbatsjov, die tussen 1985 en 1991 niet alleen de Sovjet-Unie veranderde maar onbedoeld ook naar de ondergang leidde. Hij wijzigde zo de loop van de geschiedenis en staat, als we ons beperken tot de twintigste eeuw, daarom in het exclusieve rijtje van Lenin, de stichter van de Sovjetstaat, en Hitler, die in 1945 een verdeeld Europa en een tot dusver ongekende volkerenmoord als erfenis naliet. Uit de meeslepende en voortreffelijke biografie van William Taubman rijst het beeld op van een tragische figuur, die iets anders bewerkstelligde dan hem eigenlijk voor ogen stond.
Lees verderK.H. Miskotte: de turbulente theologie van een getroebleerd leven
Onlangs publiceerde ik op de website van het vaktijdschrift Bijdragen en Mededelingen betreffende de geschiedenis der Nederlanden (BMGN) een recensie over de biografie van Herman de Liagre Böhl over de theoloog K.H. Miskotte. Niet veel Nederlanders zullen zijn naam nog kennen, maar onder theologen geniet hij nog steeds naam en faam. Er bestaat zelfs een heuse Miskotte-Stichting, die er veel aan gelegen is de belangstelling voor het werk van de theoloog levend te houden. De Stichting geeft onder meer Miskottes Verzameld Werk uit, waarvan nu veertien delen zijn verschenen. En nu is er deze biografie, geschreven door een historicus, niet door een theoloog.
Wim Berkelaar 