Nog even Willem Frederik Hermans deze zomer. Ik lees van allerlei waarover ik later eens verslag van hoop te doen, maar hier eerst onderstaand artikel, dat in 2015 gepubliceerd werd in de bundel Het motorzijspan van Willem Frederik Hermans en verscheen bij de kleine uitgeverij Mokken boeken. Toen Hans Renders (samen met Max Pam en Piet Schreuders een van de redacteuren) me om een bijdrage vroeg, suggereerde hij me een artikel te schrijven over Hermans en de godsdienst. Een goed idee, aangezien ik iets weet van zowel Hermans als van de (christelijke) godsdienst. Een fascinerend onderwerp, aangezien hier twee werelden frontaal op elkaar botsen: de individualist Hermans, ‘om niemendal geboren’ en overtuigd te leven in een chaotisch en sadistisch universum, tegenover het christendom dat – zoals alle monotheïstische godsdiensten – de mens voor een goddelijk ontwerp houdt, voorbestemd tot een eeuwig leven op voorwaarde dat hij leeft naar Gods geboden.
Auteursarchief: wimberkelaar
Het tegenstrijdige engagement van Willem Frederik Hermans
Zomer 2018. Het is, zoals dat heet, ‘komkommertijd’. Ik (her)lees onder meer Willem Frederik Hermans. Hij schreef zelf eens (in Fotobiografie, 1969) over een familievriend: ‘Ik kan zeggen dat hij een belangrijke invloed op mij heeft gehad.’ Met een variant op deze mooie zin: ik kan zeggen dat Hermans een belangrijke invloed op mij heeft gehad. Dat sluit kritiek natuurlijk niet uit, integendeel. Toen biograaf Willem Otterspeer in de herfst van 2011 in de Volkskrant Hermans’ optreden tijdens de Tweede Wereldoorlog al te opzichtig verdedigde, klom ik in de pen en bekritiseerde in (toen nog) weekblad HP/De Tijd zowel Otterspeer als Hermans’ epigonen. Het werd op 28 oktober 2011 gepubliceerd onder de kop ‘Groot schrijver, ordinair bedrieger’. Hoewel het artikel zeven jaar geleden verscheen, lijkt het me belangwekkend genoeg het hierbij in licht gewijzigde vorm nog eens te publiceren. Het laat in kort bestek iets zien van Hermans’ tegenstrijdigheden: afkerig van morele verontwaardiging, maar tegelijkertijd een typische moralist.
‘Schrijversmakelaar’ Adriaan Morriën en zijn fatale vriendschap met Willem Frederik Hermans
Hij is, zestien jaar na zijn dood, in de literaire mist verdwenen: Adriaan Morriën (1912-2002). Zijn werk tref je zelfs in kringloopwinkels niet veel meer aan. Op internet worden zijn boeken voor een appel en een ei te koop aangeboden. En toch is Morriën een intrigerende figuur, zo bleek me dezer weken na lezing van zijn biografie en enkele van zijn boeken. Rob Molin wijst er in zijn biografie Lieve rebel op dat de schrijver, al zijn beweringen ten spijt, nooit losgekomen is van zijn strenge calvinistische jeugd in IJmuiden. En, zo kan daaraan worden toegevoegd, nooit losgekomen van Willem Frederik Hermans, wiens literaire talent hij ontdekte maar die alle banden met hem verbrak toen hij Morriën niet meer nodig had. Morriën mocht nadien dan als rokkenjager en fijnzinnig letterkundig chroniqueur binnen de grachtengordel enige reputatie verwerven, hij zou altijd in de schaduw van zijn ontdekking blijven leven.
Maarten Asscher, veelzijdig en geëngageerd intellectueel
Vandaag verscheen in NRC Handelsblad mijn recensie van Maarten Asschers essaybundel Toch zit het anders, een bundel die een staalkaart biedt van zijn veelzijdigheid. Die veelzijdigheid is niet verwonderlijk voor een man die in diverse maatschappelijke functies heeft gewerkt maar die eerst en vooral een intellectueel is gebleven en die ‘zonder last of ruggespraak’ schrijft over thema’s als literair engagement, de werking van bureaucratie en de daarin gebezigde ‘nieuwspraak’.
Simon Carmiggelt, de grimmige schrijver achter het mild glimlachende proza
Een jaar geleden verwierf ik via een vriend een grote collectie boeken van Simon Carmiggelt. Ze stonden bij zijn vader, een neerlandicus, in de boekenkast. Een antiquaar toonde geen belangstelling, want wie leest nu nog Carmiggelt? Goeie vraag, ik deed het eigenlijk ook niet. Tot nu. Het afgelopen jaar verdiepte ik me tussen de bedrijven door in het werk van de glimlachende melancholicus die zichzelf eindeloos kon relativeren maar die toch tegen de klippen op schreef omdat hij niet anders kon. En die een grimmige kant had die zijn werk deed flonkeren.
Lees verder‘Zijn eigen land’: onthullend én verhullend boek over Harry Mulisch
Dezer dagen las ik Zijn eigen land, het boek dat uitgever Robbert Ammerlaan in 2016 over Harry Mulisch publiceerde. Een intrigerend en bij vlagen boeiend boek, al roept het heel wat vragen op, niet alleen over de hoofdpersoon maar ook over het boek zelf. Zijn eigen land is geen klassieke biografie, maar biedt een staalkaart aan vondsten in de werkkamer van Mulisch. Intussen heeft Ammerlaan met dit boek een hoop gras voor de voeten van een mogelijke biograaf weggemaaid, met alle mogelijke weetjes over Mulisch’ jeugd en huwelijksleven. En tegelijk verhult Zijn eigen land van alles, vooral over de laatste jaren van de stilgevallen schrijver, die fel gekant was tegen de islam.
De jaren zestig en de ironie van de geschiedenis
Op verzoek van André Zwartbol, redacteur Opinie van het Nederlands Dagblad, schreef ik een artikel over de jaren zestig. Wat is de erfenis van die roemruchte jaren, nu we een halve eeuw later leven dan ‘Mei 1968’? Het werd vandaag in de krant gepubliceerd onder de kop ‘Hoe de “gewone burger” door de sixties veranderde’. Dat is een goede kop die de lading van het artikel dekt. Zelf had ik het ingestuurd onder een andere titel, die hier boven staat. Omdat artikelen van het Nederlands Dagblad achter een betaalmuur schuilgaan en voor buitenstaanders digitaal slechts gedeeltelijk te lezen zijn, publiceer ik het artikel hierbij op mijn website.
Pater Van Breda en de (eens) katholieke openheid voor het seculiere denken
Een van de boeiendste boeken die ik de afgelopen tijd las was De pater en de filosoof. De redding van het Husserl-archief, geschreven door de Vlaming Toon Horsten. Het vertelt het bijzondere verhaal van de Franciscaner priester Herman Leo van Breda, die gegrepen werd door de fenomenologie van Edmund Husserl en zowel het archief als de weduwe van de filosoof in veiligheid wist te brengen. Horsten biedt meer dan een spannend verhaal: hij laat terloops zien hoezeer katholieke intellectuelen zich verstonden met de moderniteit, al blijft in nevelen gehuld waarom Van Breda het geloof trouw bleef terwijl hij tegelijkertijd zo aangeraakt werd door het nieuwe denken.
Een heuse Historikerstreit aan de Vrije Universiteit
In de doorgaans bedaagde historische wereld van Nederland woedde twintig jaar geleden een ongekende pennenstrijd: een polemiek die aan de Vrije Universiteit losbarstte na de publicatie van het eerste deel van de Colijn-biografie die VU-historicus Herman Langeveld in 1998 publiceerde. Zoals een polemiek betaamt ging het er stevig aan toe, maar er stond dan ook wel iets op het spel: in hoeverre mag een historicus archiefstukken negeren om zo een positief beeld van zijn hoofdpersoon in stand te houden? Onderstaand artikel werd recent gepubliceerd op de website http://www.geheugenvandevu.nl/, waarop (onder meer) aandacht wordt besteed aan het honderdjarig bestaan van de opleiding geschiedenis.
J.W. van Hulst (1911-2018), een herinnering
Op 22 maart 2018 is hij dan toch gestorven, 107 jaar oud: J.W. (Johan Willem) van Hulst, de hervormde kweekschoolonderwijzer die hoogleraar pedagogiek werd aan de Vrije Universiteit. Als pedagoog zal hij niet herinnerd worden, zelfs de verwoede amateurschaker zal niet voortleven. Van Hulst zal voortleven als groot verzetsman, onderscheiden door de staat Israël omdat hij als directeur van de hervormde kweekschool aan de Plantage Middenlaan in Amsterdam honderden joodse kinderen van een wisse dood heeft gered door hen tijdelijk onder te brengen op zijn school, vanwaar ze her en der in het land werden ondergebracht. Samen met journalist Koos van Noppen interviewde ik hem in 2008 voor het radioprogramma Nieuw Protestants Peil, Van Hulst was toen 97 jaar oud.
Wim Berkelaar 