Omdat mijn gewaardeerde jonge collega Koos-jan de Jager (let op deze jonge historicus, we gaan nog veel van hem horen) met dank aan vormgever Joost van Ommen mijn recent geschreven column op de website van het Historisch Documentatiecentrum van de Vrije Universiteit heeft gezet, plaats ik het hier nu ook op mijn eigen website. Het bespreekt in het korte bestek van een column een groot en steeds – zeker bij crises – terugkerend thema: is ‘Gods hand’ aanwijsbaar in de geschiedenis? Bij crises als de huidige duikt die vraag dikwijls op. Christelijke historici zijn tegenwoordig terughoudend in hun oordeel. Maar er zijn vakbroeders met minder schroom.

Dezer dagen las ik De langste adem. Een leven met Joost Zwagerman van zijn ex-vrouw Arielle Veerman. Een indrukwekkend boek waarin ze de door de grachtengordel bewierookte schrijver terugbrengt tot de mens die hij was en werd. Hij was een gedreven schrijver met een groot talent die zichzelf verloor in depressies. Zwagerman werd een kleine tiran die van alles van zijn vrouw eiste, haar kleineerde en achtervolgde met duizenden mails. Maar hij kon geen moment buiten haar en stortte ineen toen zij hem verliet, murw gebeukt door zijn dwingende eisen die haar geen ruimte lieten. Dit boek is een verslag van een teloorgegane liefde maar het is ook het verhaal van een (uiteindelijk) sterke vrouw en een onzekere, zichzelf overschreeuwende schrijver en niet te vergeten: van een conformistisch schrijversgilde dat Veerman als een baksteen liet vallen en boog voor schrijversroem.

De Nicaraguaanse dichter, priester en minister van Cultuur Ernesto Cardenal is op 1 maart gestorven. Ik schreef eens over hem in mijn boek Het is ons een eer en een genoegen. Eredoctoraten aan de Vrije Universiteit sinds 1930 (2007). In 1990 werd Cardenal namelijk een eredoctoraat toegekend aan de VU. Dat eredoctoraat was niet onomstreden: een eerdere eredoctor aan de VU klom namelijk in de pen en protesteerde heftig tegen de toekenning van de prijs aan Cardenal , die hij uitmaakte voor ‘hypocriet, leugenaar en propagandist’.

Op 28 februari 2007 stierf de Amerikaanse historicus Arthur M. Schlesinger jr. in de leeftijd van 89 jaar. Na zijn overlijden verschenen in de Nederlandse pers verscheidene levensberichten. Terecht, want met Schlesinger was een groot geleerde, uitmuntend schrijver en een geëngageerd tijdgenoot heengegaan. Wie de levensberichten las en tot dan toe weinig van Schlesinger wist, zal gedacht hebben: dit was een Amerikaans leven. Dat was het zeker. Schlesinger was niet alleen een studiegenoot van John F. Kennedy tot wiens speciale assistent hij in 1960 werd benoemd, hij verkeerde ook nadien in de hoogste Amerikaanse kringen. Schlesinger schreef bovendien over zeer Amerikaanse onderwerpen, zoals over de oorlog in Vietnam en over verscheidene presidenten, waarvan dat over het presidentschap van Kennedy, De duizend dagen, het meest bekend is gebleven. Minder bekend is dat hij ook een warme band onderhield met de Nederlandse historicus Pieter Geyl. Ik publiceerde dit artikel bij de dood van Schlesinger in het Nederlands Dagblad maar dat kent een ‘betaalmuur’, vandaar dat ik het hier licht bewerkt nog eens publiceer.

Dezer dagen las ik met genoegen de ruim twintig jaar geleden verschenen memoires van de journalist, documentalist en detectiveschrijver Martin Koomen, die jarenlang de feiten aandroeg voor de redactie van Vrij Nederland en daarover in 1999 – hij werd dat jaar zestig – een boekje opendeed. En hoe: in Een man van letters trekt niet alleen zijn eigen leven voorbij maar passeren ook de levens van talloze mensen die zijn pad gekruist hebben. Wat leert dit? Vooral dit: waar mensen samenwerken schuurt iets. Ze hebben hun eigenaardigheden, hun levensbeschouwingen en hun gewoonten en dat gaat niet altijd samen. Zijn boek biedt bovendien een nuttig tegenwicht tegen de heldenverering die hier en daar rond sommige journalisten is ontstaan en die hier als menselijk al te menselijk worden geportretteerd.

Het was een kleine affaire maar wel een die iets zei over de linkse staat van de journalistiek in de jaren zeventig van de vorige eeuw: de affaire-Wim Klinkenberg (1923-1995), de Stalinist die de Sovjet-Unie tot de ondergang in 1991 bleef verdedigen. Klinkenberg schreef in mei 1974 een artikel in NU (het blad van de Vereniging Nederland-USSR), waarin hij de verbanning van schrijver Alexander Solzjenitsyn (in februari van dat jaar) uit Rusland verdedigde. Klinkenberg was destijds vicevoorzitter van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) en stond op het punt gekozen te worden als voorzitter. Zijn onomwonden verdediging van Solzjenitsyns verbanning voorkwam dat. In het archief- Klinkenberg, dat berust bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, ligt een dikke knipselmap over de affaire. Een reconstructie.

Het is alweer bijna dertig jaar geleden dat de dichter en historicus Jan Willem Schulte Nordholt (1920-1995) stierf. Zijn dubbeltalent werd alom gewaardeerd. Onder dichters werd met sympathie over hem gesproken, onder historici genoot hij aanzien. Toch bleef hij in beide kringen een eenling. Dat kwam door zijn veelzijdigheid, maar ook door de christelijke levensbeschouwing die ten grondslag lag aan zijn historische en poëtische werk. Een kort na zijn dood geschreven, digitaal niet meer terug te vinden portret (in het Historisch Nieuwsblad) van een bevlogen geleerde, die ik hier graag nog eens in herinnering roep.

Op 31 oktober 1993 pleegde Adriaan Venema zelfmoord nadat hij zijn vierdelige (uit vijf banden bestaande) serie Schrijvers, uitgevers en hun collaboratie had voltooid. Hij leek uitgeschreven en had zoveel vijanden verzameld dat hij levensmoe was en een eind aan zijn leven maakte – al was zelfmoord altijd al wel een thema in zijn werk. Kort na zijn dood vroeg ik voor het Historisch Nieuwsblad in de maanden die volgden aan verscheidene historici en journalisten hoe ze over de betekenis van zijn oorlogswerk oordeelden: Loe de Jong, Hans Blom, Hans Righart, Gerard Mulder, Gerard Groeneveld, Egbert Barten en Gjalt Zondergeld. Ik druk het hier nog eens af omdat het me nog steeds de moeite waard lijkt: het geeft, heet van de naald, een indruk hoe historici destijds over Venema dachten. Het interview verscheen oorspronkelijk in Historisch Nieuwsblad 6 (december 1993). Het artikel wordt hier integraal en zonder inhoudelijke aanpassingen geplaatst. Wel is hier en daar de tegenwoordige tijd veranderd in de verleden tijd, nu dit artikel 26 jaar oud is.

Dankzij een collectie oorlogspropaganda dacht ik weer eens na over het duistere fenomeen Adolf Hitler. Over Hitler en zijn trawanten kun je eindeloos nadenken: over hun brutaliteit, hun schaamteloosheid en natuurlijk over hun moorddadigheid. Maar de geschonken collectie deed vooral nadenken over het liegen van Hitler, dat de dictator tot een ware kunst had verheven. Ik publiceerde dit artikel eerder op de website van het Historisch Documentatiecentrum van de VU maar plaats het hier omdat ik mijn artikelen graag bij elkaar zet.

Afgelopen zondag, 21 september, stierf historicus en essayist Dirk-Jan van Baar (1957-2019). Zijn dood is door vrienden wel gesignaleerd maar nauwelijks door de vaderlandse pers. Hij werd in een mager stukje herdacht in de Volkskrant, de krant waaraan hij tot zijn dood steeds minder verbonden was en die hem, zo lijkt het, liever kwijt dan rijk was. Lag dat aan de degelijke columns die Van Baar onverstoorbaar bleef schrijven over Europa, de Brexit, de rol van Angela Merkel en zo meer? Of werd zijn steeds kritischer denken over wat hij als ‘burgermansfascisme’ muntte niet gepruimd en Van Baar als een ouderwetse lastpost beschouwd? Hoe het antwoord ook luidt, nu de huiskamerromantiek en persoonlijke beslommeringen in de columnistiek oprukken, leek de klassieke intellectueel Van Baar steeds minder op zijn plaats. Maar juist nu zal zijn altijd kritische, dikwijls heftige maar in wezen gematigde mening node gemist worden. Een persoonlijke impressie van de man met wie ik pas de laatste jaren (vooral digitaal) contact had.