Tijdens het schrijven aan mijn lezing over het marxisme, Maarten Luther en de Reformatie, die ik 21 september 2017 gaf aan de Vrije Universiteit en hier onlangs publiceerde (https://wimberkelaar.com/2024/02/18/marxism-martin-luther-and-the-reformation-the-story-of-a-problematic-relationship/), raakte ik weer geïntrigeerd door de vele reformaties die het marxisme kende. Bij het werken aan die lezing viel in een notendop al op hoezeer marxisten in hun interpretatie van de 16e-eeuwse Reformatie hechtten aan de orthodoxie van hun interpretaties. Vrijwel allen die na hen kwamen bewezen op zijn minst lippendienst aan de aartsvaders Karl Marx en Friedrich Engels. De oorzaak was niet slechts gelegen in de kwetsbaarheid van de Duitse Democratische Republiek die in haar veertigjarig bestaan krampachtig zocht naar legitimatie. De hang naar orthodoxie stak dieper. Marx en Engels zelf zetten zich in de 19e eeuw al hevig af tegen de “utopisch socialisten” om hen heen en presenteerden zich als de ware, “wetenschappelijke” socialisten. Ik besloot me destijds nog eens te verdiepen in het ingewikkelde begrip ‘reformatie’, maar dan reformatie binnen het marxisme, met onderstaand artikel als resultaat. Wederom in het Engels geschreven en bedoeld voor de nimmer verschenen en vermoedelijk nooit te verschijnen bundel over het Reformatie-begrip bij uitgeverij Brill.

Alweer jaren geleden, om precies te zijn op woensdag 20 en donderdag 21 september 2017, vond aan de Vrije Universiteit een tweedaags congres plaats onder de titel From Reformation to Reformations. Naast de klassieke 16e-eeuwse Reformatie, die naast het katholicisme het protestantisme in het leven riep, werd ook aandacht besteed aan het begrip reformatie in andere levensbeschouwingen. Daarbij opperde ik het idee ook te kijken naar de rol die het begrip ‘reformatie’ in het marxisme heeft gespeeld, allereerst in het denken over Maarten Luther en de Reformatie. Omdat het een internationaal congres was spraken we onze referaten in het Engels uit, met de bedoeling dat referaat uit te werken tot een artikel, te zijner tijd te publiceren bij uitgeverij Brill. Te zijner tijd…dat kwam er nooit van, wel vaker een slechte gewoonte na afloop van wetenschappelijke congressen. Niet getreurd: ik plaats dit artikel nu op mijn website. In het Engels, zoals ik het destijds aanleverde. Voor wie het kan boeien: een artikel over marxistische reacties op de 16e-eeuwse Reformatie. Reacties van vooral Friedrich Engels en – eeuwen later – van leiders en ideologen van de Duitse Democratische Republiek (1949-1989), die de opstandige monnik uit de 16e eeuw als hun voorganger claimden.

Jaap Cohen schreef een gedetailleerde, soms zelfs uitputtende biografie van Theo van Gogh (1957-2004), die ik onlangs met grote interesse las en voor het radioprogramma OVT kort besprak. Het boek is een kroniek van rijkeluiszoon Van Gogh, die nogal wat verleden met zich mee te torsen had: hij werd vernoemd naar de in de oorlog omgekomen broer van zijn vader. Ook zijn gelijknamige overgrootvader genoot een reputatie en wel als financier van diens broer, de befaamde schilder Vincent van Gogh. Uit de biografie komt naar voren dat Theo van Gogh zo min mogelijk te maken wilde hebben met de verering van Vincent van Gogh maar de financiële voordelen ervan (heimelijk) genoot. In zijn ruw afgebroken leven liet hij zich kennen als zelfbenoemd en niets ontziend ‘predikant van de nihilistische gemeente’. Zijn ongedefinieerde nihilisme wordt in de biografie wel gesignaleerd maar niet echt uitgewerkt. Een beschouwing.